تاریخ: 14 شهريور 1386
گفتگو با مسئول گروه پژوهشی فلسفه و کودک بنیاد حکمت اسلامی صدرا
فلسفه به گفته سقراط حکیم «جستجوی حقیقت» و فیلسوف دوستدار حقیقت است، اما هنگامی که از فلسفه برای کودکان سخن می‌گوییم، چه معنایی را دنبال می‌کنیم؟ جستجوی حقیقت برای کودکان چگونه میسّر می‌شود؟ آیا همان اندیشیدن بمعنای عام است یا اندیشیدن بمعنی خاص منظور است؟ آموزش فلسفه به کودکان بدنبال چیست؟ با چه پیشینه تاریخی، ملی یا مذهبی به میدان آمده؟ و برای آینده چه برنامه‌ای را دنبال می‌کند؟
مصاحبه:مژگان پروینیان
.
    فلسفه به گفته سقراط حکیم «جستجوی حقیقت» و فیلسوف دوستدار حقیقت است، اما هنگامی که از فلسفه برای کودکان سخن می‌گوییم، چه معنایی را دنبال می‌کنیم؟ جستجوی حقیقت برای کودکان چگونه میسّر می‌شود؟ آیا همان اندیشیدن بمعنای عام است یا اندیشیدن بمعنی خاص منظور است؟ آموزش فلسفه به کودکان بدنبال چیست؟ با چه پیشینه تاریخی، ملی یا مذهبی به میدان آمده؟ و برای آینده چه برنامه‌ای را دنبال می‌کند؟...
اینها سؤالاتی بود که ما را بر آن داشت تا با سرکار خانم زهره حسینی، مسئول گروه پژوهشی «فلسفه و کودک» بنیاد حکمت اسلامی صدرا به گفتگو بنشینیم. ایشان دعوت ما را به گرمی پذیرا شدند و به سؤالاتمان پاسخ دادند. شما را به این مصاحبه دعوت می‌کنیم، بخوانید:
                             h

ـ خانم حسینی! به عنوان اولین سؤال بفرمائید «فلسفه و کودک» در بنیاد حکمت اسلامی صدرا از چه سالی شروع بکار کرده است ؟

_   سالها پیش از این (حدود چهل و اندی سال پیش) ریاست محترم بنیاد، خود با دغدغه‌ای که در جهت رشد تفکر دانش‌آموزان داشتند این روش را با شاگردان خود به کار برده بودند و تجربیاتی نیز داشتند. اما کار گروه «فلسفه و کودک» بنیاد به طور رسمی ،حدود ده تا دوازده سال است که شروع شده و بسیار موفق نیز بوده است. 
  .
ـ به نظر شما اصولاً درست است که فلسفه را به کودکان بیاموزیم؟

_ در جواب این سؤال باید بگویم اگر منظور، آموختن آراء و نظریات فلاسفه به کودکان است، جواب منفی است؛چون برای کودکان دبستانی بسیار زود است که با نظریات فلسفی و تاریخ فلسفه درگیر شوند، اما اگر منظور آموختن فلسفیدن و تفکر کردن در مسائل است، بنظر ما نه تنها در دبستان این کار زود نیست بکله باید این کار را از سالها قبل شروع نموده، به رشد تفکر در او کمک کرد و این همان حکیم‌پروری است که بزرگان ما به آن اشاره کرده‌اند.

 

ـ با توجه به مقدمه‌ای که فرمودید، پس مراد از فلسفه‌ای که در «فلسفه و کودک» مطرح است چیست؟

_ مراد و منظور از فلسفه؛ آموختن روش تفکر، تأمل و سؤال و پاسخ و باصطلاح همان فلسفیدن و تفکر و تعمق کردن در مفاهیم و موضوعات است. مفاهیم و موضوعات فلسفی می‌تواند فرصت خوبی برای بحث، گفتگو و تفکر باشد و در نهایت ارتقای تفکر ایجاد کند. فلسفه در این کاربرد، نه دانش، بلکه مهارت است. یک مهارت تفکر منطقی، تحلیلی، اثربخش، نقاد و خلاق.

 

ـ از پیشینه تاریخی «فلسفه و کودک» در کشورمان بگویید؟

_ همانطور که می‌دانید روش اجتهادی درس خواندن و مباحثه در فرهنگ ایرانیان خصوصاً در حوزه‌های علمیه، قدمتی تاریخی دارد. این روش که برای غربیان جدید است برای ما پدیده‌ای جدید نیست. همانطور که اساتید و معلمین بسیاری در گوشه و کنار این کشور در سالهای دور و نزدیک با این روش به دانش‌آموزان درس داده‌ و می‌دهند.

 

ـ مسئول گروه «فلسفه و کودک» درباره اهداف فلسفه و کودک اضافه کرد.

_ مهمترین و متمایزترین هدفی که برای طرح فلسفه و کودک می‌توان بیان کرد؛ رشد عقلانیت، منطق و ارتقای سطح تفکر، خصوصاً تفکر نقاد و خلاق در کودکان با استفاده از مفاهیم فلسفی و اخلاقی است. با اجرای کلاسهای کاوش جمعی، دانش‌آموزان یاد می‌گیرند که بهتر و دقیق‌تر فکر کنند و به استدلال‌ها توجه کنند. آنها سخنان و افکار دیگران را محترم شمرده و مورد نقد و تحلیل قرار می‌دهند و درباره آنها بطور منطقی قضاوت می‌کنند.

 

ـ پس به این ترتیب فلسفیدن به این معنا، صرفاً یک فعالیت منطقی است؟

_ خیر؛ «فلسفه و کودک» تنها یک فعالیت عقلانی منطقی نیست، بلکه مواجهه خاص با پیرامون است که مزایا و فواید جانبی بسیار متنوعی دارد. از مهمترین و شاخصترین آنها رشد اعتماد به نفس و خودباوری در کودکان است که این مسئله را بالعینه مشاهده نموده‌ایم و آمارهایی داریم که بیانگر این مسئله است. از دیگر فواید آن، توجه کودکان به دلیل و استدلال در سخنان و گفتگوهای خود ،چه در خانه و چه در محیط دوستان است. رشد تعاون و همکاری در محیطهای دوستانه، ارتقای سطح قضاوت و داوری، کشف استعدادها و نیروهای درونی کودک، رشد احساس مسئولیت پذیری و ارتقای سطح دروس دیگر در مدرسه، از دیگر فواید این برنامه است.

 

ـ این طرح چه گروه سنی را شامل می‌شود؟

_ به نظر کارشناسان و متخصصین، از زمانیکه کودک شروع به زبان‌آموزی می‌کند می‌توان با او کار فلسفی کرد ولی در برنامه فلسفه و کودک به علت تاکید بر محتوای داستان، سن 9 سالگی ‌‌را برای شروع مدنظر قرار داده است. زیرا در این سن، کودک خواندن و نوشتن را آموخته و تسلط نسبی به خواندن داستان دارد. اما اگر بخواهیم از ابزارهای دیگری همچون بازی، نقالی و انیمیشن برای رشد فکری کودکان استفاده کنیم، سنین ـ پایین‌تر وحتی بچه های مهد کودک نیز می‌توانند مورد آموزشهای فلسفی ـ اخلاقی قرار گیرند.

 

_ به نظر شما جای خالی این رشته در چه سنینی بیشتر احساس می‌شود؟

_ جای خالی این رشته در تمام مراحل سنی کودکان احساس می‌شود اما بنظر من در دبیرستان مشخص‌تر است. اگر این برنامه در تمام مقاطع تحصیلی اجرا شود بسیاری از معضلات مبتلا به آموزش و پرورش بویژه در دبیرستانها مرتفع‌ خواهد شد.مسلمآ دانش‌آموزی که کاری را بدون دلیل انجام نمی‌دهد و قبل از انجام هر کار، خوب در آن تعمق و تفحص می‌کند، از اشتباه و خطا و حتی انحراف مصون خواهد ماند و پیشرفت بیشتری خواهد کرد.

 

ـ گمان می‌کنید فلسفه و کودک می‌تواند به فهم بیشتر دروس در مدارس کمک کند؟

_ بله؛ تجربه نشان داده که این برنامه علاوه بر رشد ابعاد مختلف ذهنی و فکری کودک، در رشد و پیشرفت آموزش دروس دیگر نیز تاثیر داشته و انگیزه تلاش در دروس دیگر را نیز افزایش داده است.

 

ـ راستی این «فلسفه و کودک» با «فلسفه برای کودکان» که در غرب متداول است چه تفاوتی دارد؟

_ فلسفه برای کودکان که مدتی است در غرب رواج یافته بر مبنای فکری و فلسفی غرب استوار است. آنچه که در این سالها در نتیجه مطالعات منابع فلسفه برای کودکان دستگیر من شد، این بود که آنان در پی اشاعه تفکر منحرف غربی ،از جمله اصل نسبیت اخلاق می‌باشند و این در بیشتر متون داستانی و غیرداستانی آنها مشهود است. فلسفه برای کودکان ( P4C ) که توسط استاد یهودی" متیو لیپمن" پایه‌گذاری شده است تا حدود زیادی با فرهنگ ملی و مذهبی ما مغایرت دارد و بعقیده من قابل طرح و اجرا در محیط و کشور ما نمی‌باشد. با اینکه نظام‌مند بودن کارهای لیپمن و دقت نظر وی در طراحی فعالیتها و طرح بحث‌ها در کلاس قابل تحسین است و در کارهای وی هماهنگی خاصی با سنین مختلف دانش‌آموزان بچشم می‌خورد؛ ولی کودکان ایرانی با پشتوانه فلسفی قوی و فرهنگ و تمدن چند هزار ساله ایرانی و اسلامی نیاز به برنامه‌هایی بهتر، قوی‌تر و مطابق با نیازها و سلایق خود دارند که این انتظار را برنامه P4C برآورده نمی‌سازد. من لازم می‌دانم همین جا در مورد فعالیتهایی که جسته و گریخته توسط افرادی ناکارآمد در اطراف کشور در اجرای P4C در مدارس با محتوای غربی انجام می‌شود و متاسفانه هزینه‌هایی را نیز برای والدین دربرداشته است اعلام خطر کنم! این کار ممکن است آسیب‌هایی جبران‌ناپذیری بر فکر و روح کودکان بر جای بگذارد.

 

ـ برنامه شما می‌تواند فرزندان ما را در این رابطه اغناء کند؟

_ البته؛ ما در طراحی برنامه «فلسفه و کودک» به این نیازها و علایق توجه نمود‌ه‌ایم و این مسأله مهم را چه در برنامه تربیت مربی و چه در تهیه محتوای داستانی و غیرداستانی مدنظر داشته‌ایم.

 

ـ با این توضیح محتوایی که شما استفاده می‌کنید با محتوای غربی آن چه تفاوتی دارد؟

_ محتوای «فلسفه و کودک» ماهیتاً با محتوای روش معروف به «فلسفه برای کودک» متفاوت است. ما سعی کرده‌ایم از داستانهای نهفته در متون کهن ادبی استفاده کنیم و با بازنویسی و ساده‌نویسی، آنها را تبدیل به داستان فکری نماییم تا قابل استفاده در کلاسها باشد. داستانهای این متون کهن ،دارای عمق و ژرفای فلسفی، عرفانی و اخلاقی خوبی است و با روحیات کودکان ما نیز سازگار است و به قول معروف به دل آنها می‌نشیند، علاوه بر آن دارای راز و رمزها و نکات خاصی است که برای درک آنها نیاز به تفکر و تعمق است و کودک را وادار به اندیشیدن می‌کند. علاوه بر اینها ما از داستان‌نویسان معاصر نیز برای تهیه داستانهای فکری یاری خواسته‌ایم که تا اندازه‌ای نیز جواب  گرفته ایم .ولی متاسفانه آنچه که در ادبیات کودک ما در کشور بصورت فاجعه در حال اتفاق است کمبود فکر و اندیشه و تولید علم در نویسندگان کودک است. متاسفانه بازار ترجمه داغ است و بازار تولید داستانهای فکری ،کساد؛ که امیدواریم در آینده سامان پیدا کند.

 

ـ وجه تسمیه بنیاد درانتخاب«فلسفه و کودک» چیست؟

_ درک تفاوت در مبانی فلسفی و اعتقادی ما با غربیان، ما را بر آن داشت که در نامگذاری نیز دقت نظر داشته باشیم و تفاوت در هدفها، محتواها و روشهای ما با P4C نیز مزید بر علت، باعث شد با تغییر نام، تغییر در مبانی و هدفها را نیز به اطلاع جهان برسانیم. ما کلمه «و» را که بمعنی معیّت و همراهی است برگزیده‌ایم چرا که اعتقاد داریم کودکان فطرتاً فیلسوفند و با فلسفه متولد می‌شوند و کودک از بدو تولد با فلسفه دو یار جدانشدنی‌اند که بعدها در اثر تربیت‌‌های سوء، فاصله‌ای میان آنان ایجاد می‌شود. ما با انتخاب «و» میان «فلسفه و کودک»، این فاصله را از میان برداشته‌ایم و او را به فطرت الهی خود متوجه می‌سازیم.

 

ـ از اینهمه همت و تلاش به وجد می‌آیم و می‌پرسم: برای آینده چه برنامه‌ای دارید؟

_ ما به آینده بسیار خوش‌بین و امیدوار هستیم. طرحهای آزمایشی «فلسفه و کودک» نتایج بسیار مثبتی را پیش روی ما نهاده است و امیدواریم با تلاش همکاران در گروه فلسفه و کودک بنیاد و با همکاریهای دلسوزانه مسئولین آموزش و پروش کشور بتوانیم این طرح را برای همه دانش‌آموزان ایرانی اجرا کنیم.

 

ـ امیدوارم!

می‌توانید بطور اختصار، روش کار معلم را در یک کلاس «فلسفه و کودک» توضیح دهید؟

  _ بله؛ اولین اصل، اختیاری بودن حضور در این کلاسها و آزادی است که بسیار مهم است. نکته بعدی طرز نشستن بچه‌ها و مربی است که حتماً باید بصورت دایره‌ یا دایره باز باشد. نقش مربی «فلسفه و کودک»، نقش تسهیل‌گر و هدایتگر بحث است و باید عضوی از جامعه پژوهشگر باشد. معلم در جلسات اول از بچه‌های می‌خواهد که خود، آداب بحث را تعیین کنند. آدابی که با توجه به آن بتوان یک بحث و گفتگوی خوب داشت. در جلسات بعد تنها در مواردی که آداب بحث رعایت نشد گوشزد می‌شود. سپس داستان توسط بچه‌ها خوانده شده و به آنها فرصت داده می‌شود تا در مورد داستان فکر کنند و سپس از آنها پرسیده می‌شود که از داستان چه فهمیده‌اند یا چه سؤالی راجع به آن دارند و بعد مربی نظرات و سؤالات بچه‌ها را با ذکر نام آنها بر روی تخته می‌نویسد و از میان آنها یک موضوع به انتخاب بچه‌ها برای بحث برگزیده می‌شود. به این ترتیب بحث و گفتگو راجع به موضع درخواستی در میان بچه‌ها در می‌گیرد و معلم سعی می‌کند بحث را هدایت و روند بحث را به این ترتیب کنترل نماید. این کار ریزه‌کاریها و ظرافتهای خاصی دارد که معلم قبلاً درباره آنها تعلیم دیده است.

 

ـ متون اصلی این کار در چه زمینه‌ای است . آیا صرفاً داستان است؟

_ خیر؛ داستان یکی از ابزارهای این کار  و البته یکی از بهترین آنها ست؛ چرا که داستان سهل‌الوصول است و کودک را به دنیای تخیل که مقدمه تفکر و خلاقیت است سوق می‌دهد و او را ناخودآگاه وارد فرایند و جریان تفکر می‌کند. علاوه بر این جذابیت داستان برای کودکان بسیار زیاد است و برای معلمین نیز استفاده از آن راحت‌تر از ابزارهای دیگر است. ولی پرواضح است که از دیگر وسایل مانند شعر، موسیقی، خبر و خاطره، یک شیء، بازی، انیمیشن، فیلم، عکس و سایر چیزها نیز می‌توان برای طرح بحث در جلسات کاوش جمعی کودکان استفاده کرد.
.

ـ در داستانهای فکری که خوانده می‌شود چه محورهایی مدنظر هستند؟

_ هر داستان فکری دارای یک مفهوم اصلی و چندین مفهوم دیگر است که بچه‌ها به تناسب بحث‌ها آنها را کشف کرده و راجع به آنها به بحث می‌نشینند و در خلال گفتگوها به مهارتهای جدیدی دست پیدا می‌کنند. این مفاهیم اکثراً مفاهیم اخلاقی هستند که با سن کودکان و درک آنها تناسب دارد و به صورتی ساده و قابل فهم و در قالب داستان عرضه می‌شود.

 

ـ اینطور که من متوجه شدم، بچه‌ها بدون هیچ محدودیتی آزاد هستند هر سؤالی که دارندرا بپرسند؛ آیا این سؤالات زیاد و مکرر ذهن بچه‌ها را خسته نمی‌کند؟

_ از آنجا که این سؤالات از ذهن خود بچه‌ها بر می‌خیزد، نه تنها خسته کننده نیست بلکه شوق و علاقه‌ای که این بحث‌ها و سؤالات در کلاس ایجاد می‌کند باعث می‌شود گذشت زمان را حس نکنند و با علاقه به گفتگوها ادامه دهند. بچه‌ها از اینکه در این کلاسها می‌توانند آزادانه نظرات خود را بیان کنند لذت می‌برند.

  .

ـ کودکان با این روش چه مهارتهایی را کسب می‌کنند؟

_ در این برنامه، بچه‌ها در سه دسته از مهارتها رشد می‌کنند. مهارتهای ذهنی، مهارتهای گفتاری و کلامی و مهارتهای عملی، خصوصاً مهارتهایی که در جمع ظهور می‌یابد و آداب کار جمعی و پژوهش گروهی است. مهارتهای ذهنی مانند ؛ درک‌کردن، استنباط کردن، مقایسه کردن، تشخیص دادن و ... و مهارتهای کلامی مانند؛ استدلال، بیان نظر و ایده، اصلاح کلام و ... و مهارتهای عملی مانند؛ همکاری و تعامل، احترام و رعایت ادب در بحث‌ها و ...

 

ـ خانم حسینی! وقتش نرسیده به دانش مردم درباره این طرح بیفزائید؟

_ البته، ما برای انعکاس فعالیتهای بنیاد در این باب اقداماتی را انجام داده‌ایم که از جمله آنها برگزاری کارگاه فلسفه و کودک در همایش سال 83 و 86 است، انتشار ویژه‌نامه «کودک، تفکر و خلاقیت»، راه‌اندازی سایت pac.org.ir (سایت فلسفه و کودک)، ارتباط با خبرگزاریها و خبر رسانی به آنها، چاپ بروشور و پوستر فلسفه و کودک و ... غیره نیز از فعالیتهای دیگر بنیاد در این باب است.

 

ـ تا به حال کارهای اجرایی هم داشته‌اید؟

_ بله؛ در طول سالهای گذشته صدها ساعت طرح آزمایشی بصورت کارگاههای 10 الی 13 نفره از دانش‌آموزان دبستان و دبیرستان داشته‌ایم و داستانهای فکری مختلف با مفاهیم گوناگون را در کلاسها اجرا کرده‌ایم که نتایج ارزیابی آنها نیز در پرونده‌ها موجود است.

 

ـ مقامات مسئول در رابطه با اجرای این طرح چه نظری دارند؟

_ ما با مقامات آموزش و پرورش از سطح وزیر و معاونین تا کارشناسان، جلسات متعدد و گفتگوهای بسیاری داشته‌ایم که ثمربخش نیز بوده است و نتیجه آن شورای علمی راهبردی است که با همکاری آموزش و پرورش در بنیاد تشکیل می‌شود و نتایج مطلوبی را بهمراه داشته است. علاوه بر آن، ریاست بنیاد نیز جلساتی را با رهبر معظم انقلاب اسلامی داشته‌اند که ایشان بارها بر ضرورت این برنامه تاکید کرده و پیشنهادهای گرانبهایی نیز فرموده‌اند.

 

ـ در حال حاضر تا کجا پیش رفته‌اید؟

_ بنیاد صدرا بمنظور همگانی کردن این روش در همه مدارس، طرحی را تهیه و تقدیم وزارت آموزش و پرورش کرده است که مورد تایید و تصویب نیز قرار گرفته و در حال حاضر به دنبال اجرایی کردن این طرح در مدارس هستیم که به یاری خدا و مساعدت مسئولین به ثمر خواهد نشست.

 

ـ به عنوان آخرین سؤال بفرمائید چه دشواریها و موانعی بر سر راهتان وجود دارد؟

_ اصولاً کارهای جدید و طرحهای نو با موانع بسیاری روبروست که باید با سعه صدر، ابتکار و خلاقیت آنها را برطرف نمود. برنامه فلسفه و کودک نیز از این قانون مستثنی نمی‌باشد .این برنامه نیاز به آموزش معلمین و اولیا دارد و هزینه بر است. علاوه بر آن فعالیتهای غیربومی، سطحی و موازی که توسط برخی عملکرهای غیرمتخصصانه صورت می گیرد ،می‌تواند نتایج نامطلوبی به بار بیاورد و باعث تخریب اذهان و در نتیجه عدم اعتماد به نتایج طرح جامع «فلسفه و کودک» شود.
.
­­_  ­علی‌رغم اهمیت موضوع «فلسفه و کودک» در دنیا، متأسفانه هنوز هم این روش در کشور ما بطور کامل رواج نیافته است. به امید روزی که این طرح به دست متولیان اصلی خود در جامعه پیاده شود.

 

 

نام
رایانامه
* متن نظر