تاریخ: 1 آذر 1400
چکیده مقالات دوفصلنامه شماره 22 فلسفه و کودک

دو فصلنامة آموزشی ـ پژوهشی ـ تحلیلی

فلسفه و کودک

سال ششم ، شماره دوم ، پیاپی بیست و دوم

    پاییز و زمستان 1399

                

 

مساجد و فرهنگسراها و تشکلهای مردمی

و نقش تربیتی آنان در تربیت و شکل‌دهی شخصیت کودکان و نوجوانان

با شروع دهة 90 شمسی بسیاری اعتقاد داشتند که انقلاب تمام شده و تفکر انقلابی و بسیجی مربوط به دهه‌های قبل بوده است و با پیر شدن شیرمردان جبهه‌ها و تأثیرات فرهنگی فضای مجازی، جوانان به راه پدران خود نمی‌اندیشند و ارزشها تغییر کرده است... .

بسیاری گفتند و بسیاری باور کردند که زمانة جدیدی آغاز شده است، البته بدون یاد امام و راه امام و خط امام ... ولی برخی از شاگردان انقلاب اسلامی، هوشمندانه از مساجد، مدارسی ساختند تا برای سالهای بعدی راه و سخن امام زنده بماند.

مساجد که در دوران انقلاب بهترین پایگاه برای مبارزه با طاغوت زمان بود اکنون نیز میتوانست مدرسه‌یی برای پرورش نسلهای بعد باشد... در این «مدارس مسجدی» شاگردان خود صاحب مکتب شدند و در دهه‌های بعد منشأ اتفاقات بزرگی گردیدند؛ جوانانی که نیازهای به روز انقلاب و نظام را شناخته و پاسخی مناسب برای آنها ارائه میدهند، وظایف بر زمین ماندة دولتها را بر دوش میکشند و گمنام و غریب، نهضت امام خمینی را پیش میبرند.

شهید مصطفی صدرزاده نمونه خوبی است از مکتب «مسجد النبی» کُهَنز (منطقه‌یی در شهریار). او متولد 1365 و بمعنای واقعی، تربیت شدة مسجد است. شهید مصطفی در نظام تربیت غیررسمی مسجد مانند طرح تربیتی «صالحین» پرورش یافت و جز خدمت به مردم و حفظ آرمان شهدا به چیزی فکر نمیکرد.

در تمام بحرانهای طبیعی و سازمان‌یافته (سیاسی) به کمک مردم شتافت و سرانجام به خط مقدم مبارزه علیه داعش در خاک سوریه رسید. دفاع از مظلوم مرز نمیشناسد. در مکتب مصطفی‌ها در میانة میدان، تقابل جبهه حق و باطل است؛ نه صرفاً در داخل مرزهای ایران که حتی در پشت سیمهای خاردار اسرائیل.

در این تربیت غیررسمی و متعالی، هدف، تعالی است و پرورش یافتة این نظام تربیتی، بازوی قدرتمند جمهوری اسلامی است. آمار نشان میدهد که مستشاران، فرماندهان و رزمندگان جوان در میدان نبرد با تکفیریهای سوریه که تربیتشان در پایگاههای بسیج شکل گرفته بود، توانستند نیروهای تراز انقلاب اسلامی باشند (در مکتب مصطفی، 1399).

از آنجا که این پایگاههای تربیتی با سیاستهای فرهنگی غرب و غربزدگان مغایر بود طرح تأسیس «فرهنگسرا» مطرح شد. بجرئت میتوان گفت فرهنگسراها با هدف نابود کردن نقش تربیتی مساجد تأسیس شدند؛ اتفاقی که در رنسانس اروپا افتاد.

در قرون وسطی و حاکمیت کلیسا، مرکز فرهنگی و هنری همان کلیسا بود و نقش تربیتی این مرکز فرهنگی با کنترل عقاید مذهبی شکل میگرفت. بعد از رنسانس فرهنگی فرهنگسراها بوجود آمدند که برخی نقش هنری داشت و برخی تربیتی و فرهنگی. در اروپا فرهنگسرا را «آکادمی» مینامیدند مثل «آکادمی علوم روسیه» یا «آکادمی هنر» (هاشمی، 1373).

با جستجوی تاریخ درمی‌یابیم که اولین فرهنگسرا در ایران همان مساجد، حسینیه‌ها و هیئتهای مذهبی بوده‌اند، مانند «تکیه دولت» که در سال 1285 هـ . ق به دستور ناصرالدین شاه ساخته شد و اولین بنای مذهبی ـ فرهنگی در ایران است. در زمان پهلویها مراکز فرهنگی بسیاری ایجاد و وجهة مذهبی از آنها گرفته شد و این روند تا زمان انقلاب اسلامی ادامه داشت (یکانی، 1374).

انقلاب از مساجد شروع شد و با مساجد پیروز شد و مساجد بعنوان پایگاههای فرهنگی و هنری و خدماتی و حتی نظامی، فعالیتهای جدی خود را پررنگتر کردند و این برخلاف خواستة دشمن بود... . تأسیس فرهنگسرای شهرداری تهران در زمان آقای کرباسچی شروع برنامه‌یی جدی و هدفمند بود برای جدا کردن دین و اهداف انقلاب از نسل جوان کشور که تا حدودی موفق شد.

فرهنگسراها تحت کنترل امام جماعت نبودند و زمان اذان، صفوف نماز جماعت در آنجا تشکیل نمیشد. نفوذ در فرهنگسراها و جهتدهی به افکار نسل جوان که تشنة دانش هستند بسیار آسان بود. کم‌کم با توسعة فرهنگسراها، مساجد از حضور جوانان خلوت شد و قهرمانانی که توانستند مساجد را بعنوان کانون تعلیم و تربیت اسلامی نگه دارند، نسل شهید مصطفی صدرزاده‌ها را تربیت کردند.

نسل دهة هفتادی‌ها و حججی‌ها و عزیزانی که در این محیط ولنگاری فرهنگی و فضای مجازی مسموم، همراه با تمام تلاش دشمن برای گمراهی جوانان، توانستند در تاریکی، راه روشن هدایت را پیدا کنند و به سعادت برسند.

تأسیس فرهنگسراها دانسته یا ندانسته ضربة مهلکی بود بر پیکر نقش تربیتی مساجد. شاید اگر هزینه و بودجة این مراکز را در مساجد خرج میکردند... شاید...

و حال ما مدعیان فرهنگ و تربیت کشور چه باید بکنیم؟!

زهره‌حسینی خامنه‌ای

***

فلسفه بازی و بازی فلسفی در دوران کرونا

نادیا مفتونی

دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران

چکیده

بازی، تفریح، سرگرم و لذت، در آثار فارابی مورد توجه قرار گرفته و با تأکید بر چارچوبهای اخلاقی و اعتدال و سعادت، مجاز بلکه در جای خود ضروری قلمداد شده است. او از آنها بعنوان آثار مفید هنر نیز یاد کرده است. از نگاه فارابی، انسانهای سختکوش و پرتلاشی که سعی بیشتر و جدیتری در راه تحقق سعادتهای عقلی دارند، باید بمیزان متناسب با آن، از استراحت بیشتری بهره ببرند و بدینوسیله برای ادامة راه سعادت تجدید قوا کنند.

بازی و سرگرمی در بسیاری از موارد با محاکات همراه است. لفظ محاکات را ابوبشر متی در ترجمه فن شعر ارسطو بکار برده است. محاکات یا میمسیس ارسطو بمعنای همان تقلیدی است که میمون و طوطی انجام میدهند. بوعلی سینا و خواجه نصیر و علامه حلی نیز این محاکات را تکرار کرده‌اند. فارابی محاکات را بمعنایی مطرح کرده که میتواند فراتر از تقلید صرف و با خلاقیت همراه باشد؛ او قوة خیال را دارای سه توانایی حفظ صور حسی، تصرف در آن صور و محاکات محسوس و معقول توسط صور محسوس دانسته است. در توانایی سوم، آدمی در ازای یک صورت حسی، صورت حسی دیگری قرار میدهد که معمولاً در این تصویرسازیها، با معنایی همراه است. همچنین خیال از معقولات و مفاهیم کلی و فلسفی و عقلی محاکات میکند.

محاکات میتواند با هدف بازی و سرگرمی نیز صورت پذیرد. از آنجا که کاربرد بازی و لعب و سرگرمی از نگاه فارابی اخلاقی تلقی شده و آشکارا دربارة لعب و لذت و استراحت سخن گفته و این امور را فی‌ذاته مذموم و مردود نمیداند، معلمان میتوانند بازیهای گوناگون را در آموزش بکار بندند. نگارنده برای آموزش در رشته فلسفة اسلامی و دروس عرفان و فلسفه و منطق، بازیهای متنوعی را در دوران کرونا بکار گرفته و به اقتضای آموزش مجازی که الزام این ایام است، از سامانه دانشگاه تهران برای برگزاری کلاسهای مختلف خود استفاده میکند. شاید همۀ ابعاد آموزش مجازی نسبت به آموزش حضوری قدری ملال‌آور و ناخوشایند باشد، اما مزیت بازیهای متنوع ویژه‌یی در این سامانه وجود دارد که آن را در آموزش حضوری نمیتوان یافت. البته این سامانه همان سامانه جهانی مودل است که دانشگاه تهران هم آن را برای آموزش انتخاب کرده است.

کلیدواژگان: بازی، فلسفة بازی، سرگرمی، آموزش فلسفه، دوران کرونا، فارابی.


***

نقش تربیت دینی در پیشگیری از آسیبهای فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی

مسلم شجاعی

چکیده

این مقاله‌ میکوشد نقش تربیت در پیشگیری از آسیبهای اجتماعی را بتصویر بکشد و راهکارهای تربیتی مناسبی در اینباره ارائه دهد. یکی از عوامل بسیار مهم و دگرگون‌کنندۀ ارزشها، باورها و نگرشها، شبکه­های اجتماعی هستند چرا که میتوانند با برنامه­ریزیهای دقیق و کنترل شده، اندیشة مردم جامعه را شکل­ داده و به رفتار آنان صورت دلخواه بدهند. هدف این نوشتار، بررسی تأثیر تربیت دینی بر پیشگیری از آسیبهای شبکه­های اجتماعی و همچنین تبیین ماهیت و ویژگیهای تکنولوژی است. روش پژوهش اسنادی ‌ـ‌ تحلیلی و از لحاظ هدف، کاربردی است. نتیجة تحقیق نشان میدهد که کارکرد وسیع و پردامنه شبکه­های مجازی و اجتماعی در زمینه­های مختلف، قادر است جوامع بشری را بشدت تحت‌تأثیر قرار داده و از هنجارها دور کند. بنابرین برای پیشگیری از عواقب منفی شبکه­های اجتماعی در ایجاد ناهنجاریها، باید مبانی تربیت و سبک زندگی دینی را جایگزین مبانی فکری تکنولوژی غرب نمود. تربیت دینی و دینداری با تأکید بر جهانبینی توحیدی در زندگی فردی و اجتماعی، مهمترین عنصر در پیشگیری، مقابله و برخورد با انحرافها و آسیبهای شبکه­های اجتماعی است. تربیت دینی یک سبک زندگی و بایدها و نبایدهایی را پیش روی انسان قرار میدهد که بازدارنده‌یی مؤثر در مواجهه با شبکه­های اجتماعی است. این مقاله در ادامه، پیشنهادهایی تربیتی برای مواجهه با آسیبهای اجتماعی در مراکز آموزشی ارائه میدهد. آنچه مسلم است اینست که جوامعی که به نظام تعلیم و تربیت ‌بعنوان عامل بازدارندگی و کاهش آسیبهای اجتماعی توجه دارند، موفقیت مطلوبتری کسب کرده‌اند.

کلیدواژگان: تربیت دینی، سبک زندگی، تکنولوژی، آسیبها، شبکه­های مجازی.

 

 

***

تأثیر کرونا بر مفهوم مصلحت (با تأکید بر حق ملاقات کودک)

محمدجواد عبداللهی، استادیار دانشکده حقوق و اقتصاد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد خمینی شهر

زینب حاتمی ، کارشناس ارشد حقوق خانواده، دانشکده حقوق و اقتصاد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد خمینی شهر

چکیده

مستفاد از مادة 45 قانون جدید حمایت از خانواده، رعایت غبطه و مصلحت کودکان و نوجوانان در تمامی تصمیمات دادگاه و مقامات اجرایی الزامی است. مصلحت در حقوق خانواده همان رعایت بهترین منافع است که بتعبیر دیگر به آن منافع عالیه میگویند. اپیدمی کرونا که با ایجاد شرایط و اوضاع و احوال خاص، تغییراتی اساسی در زندگی مردم ایجاد کرد، موضوع مصلحت و حق ملاقات طفل را تحت‌تأثیر قرار داده است. از یکسو، در صورت مبتلا بودن یا ناقل بودن هر کدام از والدین، سلامت طفل به خطر می‌افتد و از سوی دیگر، در صورت قطع ارتباط دیداری و ملاقات طفل، سلامت روحی و روانی او آسیب میبیند. بهمین دلیل باید راهکارهای جدی برای ملاقات طفل با هرکدام از والدین در نظر گرفته شود. این پژوهش، با رویکرد فلسفی، سعی دارد از طریق بررسی روّیه قضایی و همچنین آراء اندیشمندان، به بررسی تأثیرات این بحران در تشخیص مصلحت طفل و نظارت خانواده و دادگاه بر حق ملاقات هرکدام از والدین بپردازد.

  کلیدواژگان: کرونا، مصلحت، طفل، حق ملاقات.

 

*** 

نقش خانواده در تحول و شکلگیری هویت در کودکان

زهرا تقی­زاده قوام، دانشجوی دکتری مدیریت آموزشی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد زنجان، زنجان، ایران

کبری احمدوند  دکتری فلسفه تعلیم و تربیت، دانشگاه خوارزمی، تهران

زهره احمدی دانش آموختۀ کارشناسی ارشد برنامه­ریزی آموزشی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اسلامشهر

چکیده

یکی از موضوعهای پایه­یی دنیای مدرن، مسئلة هویت است که این نوشتار به بررسی آن در کودکان پرداخته است. کودکان یکی از تأثیرپذیرترین و آسیب‌پذیرترین اقشار جامعه بحساب می­آیند. خانواده نخستین بستری است که انسان در آن به جستجو و فهم خویشتن میپردازد و بخشی از هویت انتسابی خود را دریافته و بدنبال کسب هویتهای اکتسابی، با افراد خانواده ـ بعنوان نخستین تلاشهای لازم در فرایند هویت یابی ـ تعامل میکند و رشد می­یابد. بر همین اساس، یکی از تأثیرگذارترین عوامل در فرایند هویت‌یابی فرد، خانواده است. این مقاله به بررسی تعدادی از مهمترین مسائل و چالشهای نهاد خانواده که تأثیر بسزایی بر فرایند هویت‌یابی کودکان دارند، میپردازد. در ادامه به بررسی ابعاد تأثیرگذار خانواده بر فرایند هویت‌یابی کودکان همچون سطوح متفاوت انسجام و انعطاف‌پذیری خانواده، اشتغال مادر خانواده، اشتغال کودکان و در واقع استثمار آنها در سنین پایین، سبک فرزندپروری خانواده و همچنین تغییرات کمّی در چارچوب خانواده ـ همچون فقدان یکی از والدین یا هر دو و تعداد کودکان ـ میپردازیم که رابطه‌یی معنادار با فرایند شکلگیری و تحول هویت در کودکان دارد و بخشی از عوامل متعدد و پیچیده‌یی که هویت‌یابی در کودکان را دچار تحول میکند، برای ما روشن میسازد.

کلیدواژگان: خانواده، هویت، بحران، کودکان.


***

تبیین فلسفی راهبردهای تدریس خلاق درس علوم تجربی دبستان

با تأکید بر برنامة «فلسفه و کودک»

فاطمه بندلی‌زاده، دانش آموختۀ دکتری علوم تربیتی و مدرس دانشگاه فنی و حرفه‌یی شاهرود

ابوطالب عوض‌زاده، دانشجوی دکتری فلسفة تعلیم و تربیت، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم تحقیقات

مریم فرقانی، دانشجوی دکتری فلسفة تعلیم و تربیت، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم تحقیقات

چکیده

دوران کودکی و نوجوانی دوره‌یی مهم برای رشد اجتماعی، عاطفی و شناختی کودکان و نوجوانان است؛ از سویی، تفکر پایه و بنیان حیات انسان را تشکیل میدهد و آنچه انسان در طول قرنهای متمادی بوجود آورده حاصل قدرت فکری اوست و عاملی که در تداوم و رشد انسان نقشی تعیین‌کننده‌ دارد، قدرت تفکر انسان است. بنابرین تمام موفقیتها و پیشرفتهای انسان، نتیجة تفکر خلاق وی است. در همین راستا، هدف پژوهش حاضر تبیین فلسفی راهبردهای پرورش تفکر خلاق، بویژه در درس علوم تجربی دورة ابتدایی، با تأکید بر برنامة «فلسفه و کودک» است که روشهای تدریس خلاقانه را در این حوزه میطلبد. روش این پژوهش، تحلیلی ـ‌توصیفی و روش گردآوری داده‌ها، کتابخانه‌یی است؛ ابتدا از منابع مدون ـ شامل قوانین، کتابها، رساله‌ها و مقالات داخلی و خارجی ـ استفاده ‌شده و پس از گردآوری مطالب، به تجزیه‌ و تحلیل داده‌ها پرداخته‌ایم. یافته‌های مقاله گویای اینست که موضوع تفکر خلاق در درس علوم تجربی اهمیت بسیاری دارد. آموزش سنتی درس زیست‌شناسی، علاوه بر عدم رشد تفکر انتقادی در دانش‌آموزان، موجب ایجاد شکاف عمیق بین برنامۀ درسی قصدشده و اجراشده گردیده است؛ بنابرین تحول در روشهای تدریس این درس با استفاده از برنامۀ «فلسفه و کودک» از یکسو، و رویکرد فلسفی معلمان به علوم تجربی از سوی دیگر، راهگشاست.

  کلیدواژگان: راهبردهای تدریس، درس علوم تجربی، فلسفه و کودک.


***

تربیت فلسفی کودک

حسین عطایی

دانش‌آموختة کارشناسی ارشد فلسفة غرب

چکیده

آن زمان که افلاطون در جمهور و نوامیس، مبانی جامعة آرمانی را توصیف میکرد، بر این مسئله تأکید داشت که تربیت افراد جامعه باید از همان کودکی آغاز شود. توجه به کودکان از پیدایش فلسفه با آن همراه بود و تا دوران معاصر نیز ادامه داشته است. این امتداد ما را به این اندیشه وامیدارد که چرا تربیت کودک دغدغة فلاسفه بوده است؟ آیا بحث تربیت کودک پیرو فلسفة اخلاق است و همان اصول و فروعی که در تربیت یک فرد بالغ رعایت میشود را باید دربارة کودک نیز در نظر گرفت؟ یا تربیت کودک اصول و فروع ویژة خود را دارد؟ این مقاله تلاش میکند با تکیه بر اندیشة اسلامی ـ ایرانی نشان دهد که ضرورت توجه فلسفی به تربیت کودکان چیست؟ آیا اساساً ما در کنار تربیت دینی به تربیت فلسفی نیز نیاز داریم؟ دیگر اینکه، اصول تربیت فلسفی کدام است؟ اگر بخواهیم چشم‌اندازی به والدین ارائه دهیم، چه اصول و جزئیاتی خواهد داشت؟ طبیعی است که پیش از همة اینها باید به خود مفهوم تربیت پرداخته شود.

  کلیدواژگان: جامعة آرمانی، تربیت کودک، فلسفة اخلاق، تربیت دینی، تربیت فلسفی.

 

*** 

تبیین حقوق کودک در دوره بحران و قرنطینه

وحیده مرادیان محمدیه، دانش آموخته کارشناسی ارشد فلسفه تعلیم و تربیت، دانشگاه خوارزمی

سینا ترکاشوند، دانش آموختۀ دکتری فلسفه تعلیم و تربیت، دانشگاه خوارزمی

چکیده

انسان برای زندگی اجتماعی خویش نیازمند امنیت جسمی، روحی، اقتصادی و... است. کودکان ‏نیز که پایه و اساس رشد جسمی، عقلی و اجتماعی آنان، از همان سالهای نخست زندگی آغاز میشود، با توجه به وضعیت خاصشان بلحاظ جسمی و روحی، نیاز به حمایتها و مراقبتهای ویژه دارند. این ‏اقدامات باید مفهوم و قالبی متناسب یافته و با توجه به ناتوانی کودکان برای استیفای مستقیم حقوق خود، جنبه‏های حمایتی وسیعی پیدا کنند؛ بگونه‌یی که بزرگسالان، الزام ناشی از حمایت آنها ‏را کاملاً احساس کنند. در همین راستا هدف پژوهش حاضر تبیین حقوق کودک در دورة بحران و قرنطینه میباشد. توجه به حقوق کودک، فقط بحث جوامع امروزی نیست بلکه دین مبین اسلام نیز ‏به حقوق کودک توجه داشته است. احترام و تکریم کودک، پرهیز از خشونت و بدرفتاری با کودکان، رعایت عدالت و پرهیز از تبعیض از جمله آموزه‌های اسلام در این حوزه هستند. روش پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی است، بدین صورت که ابتدا به تبیین حقوق کودک بصورت عام پرداخته، سپس به تحلیل حقوق کودک در شرایط بحران و قرنطینه میپردازد. یافته‌های پژوهش بیانگر آنست که در دورة بحران و قرنطینه، حق بازی کردن کودکان و جنب و جوش از آنها سلب میشود، همچنین کودک‌آزاری توسط بزرگسالان شیوع پیدا میکند و حقوق اخلاقی و تربیتی کودکان نیز تحت تأثیر قرار میگیرد. نتایج پژوهش نشان داد که کودکان در شرایط بحران و قرنطینه توانایی کمتری نسبت به بزرگسالان برای دستیابی به حقوقشان دارند، زیرا حقوقشان اغلب توسط بزرگسالان پایمال میشود و در مراجعه مستقل به مراجع قانونی برای تظلم و دادخواهی نیز کاملاً وابسته به بزرگسالان هستند. تبیین حقوق کودک در شرایط بحران و قرنطینه مبیّن نیازمندیهای اساسی و بنیادین کودکان و نیز تکالیف خانواده، جامعه و دولت در رفع نیازهای آنان بوده و متضمن تدابیر اجرایی در حمایت از کودکان است.

کلیدواژگان: حقوق کودکان، بحران، قرنطینه، تدابیر حمایتی.

 

 


نام
رایانامه
* متن نظر