تاریخ: 7 مهر 1400
چکیده مقالات دوفصلنامه شماره 21 فلسفه و کودک
دوفصلنامة آموزشی ـ پژوهشی ـ تحلیلی
فلسفه و کودک
سال ششم، شماره اول، پیاپی بیست و یکم
بهار و تابستان 1399





نامه‌ای به سردبیر فقیدم
گفتند طوبی همسر و مادری نمونه است. 
این هست ولی طوبی نیست...
گفتند عالِمی برجسته و حکیمی بزرگ است.
این هست ولی طوبی نیست.
گفتند بانوی تراز اول انقلاب است کسی که خستگی را خسته کرد، و ناامیدی را ناامید...
همه اینها هست ولی بازهم طوبی نیست.
طوبی فقط طوبی است ... همانطور که فاطمه، فاطمه است... .
سلام! چه بگویم از غم جدایی و سنّت الهی که گریزی از آن نیست عزیزان را از هم جدا میکند و سعادت دیدار خوبان را از ما میگیرد. چه زمانی شما را دیدم؟ فکر میکنم سال 58 بود در منزل آقا که همسایة خواهر شما بودند. بله، این اولین بار بود که با صورت نورانی و چهرة خندان و شاداب و مهربان شما آشنا شدم. بعد از آن، گهگاه در روضه‌ها و میهمانیها ملاقاتتان کردم؛ آنقدر مهربان و متواضع و گرم با من نوجوان برخورد میکردید که مهرتان از همان روزها به دلم نشست.
سالها بعد در بنیاد حکمت اسلامی صدرا و همایشهای بزرگداشت ملاصدرا ملاقاتتان کردم؛ خانم دکتر طوبی کرمانی بودید، سخنرانی توانمند و میهمان والا مقام دورهمیهای عالمانه...
ارتباط عمیق و معنوی شما با پدرم باعث شد مهر و محبتتان در دلم عمیقتر شود و الگوی باارزشی شوید برای یک جوان تازه‌کار! با شروع به کار نشریة فلسفه و کودک با تمام مشغله‌‌یی که داشتید به کمک ما آمدید، دست ما را در دست فشردید و خالصانه راهنمایی کردید و مقام سردبیری نشریه را پذیرفتید.
در بنیاد صدرا جلساتی داشتیم و گهگاه زمانی که در سازمان ارتباطات مشغول به کار بودید به ما هم سری میزدید و استفاده میکردیم از دیدارتان.
خانم دکتر عزیزم! بناگاه خبر بیماریتان را شنیدم و همه را خبر کردم شاید کمکی باشد... دعا کردم و دعا کردم. اگر خاطرتان باشد تماس گرفتم، بیمارستان بودید، حرفها زدید و زدیم... ناامیدانه خداحافظی میکردید! از رفتن میگفتید و اینکه کاری نکرده‌ام و دست خالی میروم... و من از ماندنها میگفتم و اینکه همة عمر شما در خدمت به اسلام گذشته است و به اینکه به نسل جدید اعتماد کنید و امیدوار باشید که همه چیز درست خواهد شد... ناامیدانه گفتید وضع دانشگاهها مناسب نیست! گریه کردید و گریه کردم! خواستم شما را ببینم ولی نگذاشتید، ای کاش دستان گرم و مهربانتان را میگرفتم و آخرین جرقه‌های حیات طیبه شما را درک میکردم...
خانم دکترم! هرگز گمان نمیکردم به این زودی ما را ترک کنید، شما گنجینه‌‌یی بودید که هنوز استخراج نشده بود.
دوستداران و یاران از شما زیاد گفتند و نوشتند... بانوی تراز اول انقلاب اسلامی، پر توان، متواضع، خوشرو و خوش‌بیان، با نشاط، متعهد، وظیفه‌شناس، بانوی فاضله و طاهره، آیینه تمام‌نمای زن شیعة مسلمان، مجاهد بزرگ با اخلاق، شکرگزار، قدرشناس و صاحب ذوق علمی و بمعنای واقعی، حکیم؛ بانویی که خستگی را خسته کرد و ناامیدی را ناامید... بانوی حقگو، ولایتمدار، مادر و همسری نمونه، معلمی توانا که فلسفه را با طعم «عشق به ولایت» به شاگردانش می‌آموخت... .
خانم دکتر عزیز من! همه، اینها را گفتند و بحق که درست گفتند اما بنظر من روح آسمانی شما فراتر از درک ما زمینیها بود، شما متعلق به آیندگان هستید؛ سالها باید بگذرد تا مردم شما را بشناسند، شما صاحب مکتبی هستید که در آن زنان نمونة تربیت شدة انقلاب اسلامی با افتخار جلوه کردند... .
شما شاگردانی تربیت کرده‌اید که این مکتب را با افتخار توسعه میدهند. شاگردان این مدرسه زنانی هستند که «شهید حججیها» را پرورش میدهند و در فتنه‌های زمانه، از صراط ‌حق حمایت میکنند... در مکتب شما «انجام تکلیف الهی» حرف اول را میزند، شما جایگاه زن را اینگونه معنا کردید:
چه کسی نمیداند که در ایران باستان زن یعنی فروغ و روشنایی و درخشندگی. چه کسی نمیداند در ایران باستان، زن یعنی پارسایی و راستی... چه کسی نمیداند که در اسلام زن بعنوان ریشه نامیده میشود... چه کسی نمیداند که در فلسفة اسلامی، زن، وجود نخستین تکوینی انسانی و حیات است در جهان مُلک و ماده... (همایش جایگاه زن در تمدن ایران و اسلام).
جایگاه زن را معنا کردید و خود اسوة زن مسلمان بودید و هستید. واقعاً که کلام امام صادق علیه‌السلام که فرمودند: «کونوا علی زینا...» را بعمل درآوردید.
سردبیر من! خانم دکتر عزیز! جای شما بسیار خالی است ولی قلب ما گرماگرم است از مهر و محبت شما و رهنمودهایتان را مانند جان، شیرین میداریم و ان‌شاء‌الله بعمل درخواهیم آورد. مکتب شما باقی است.
به امید دیدار در دیار باقی...


زهره حسینی خامنه‌ای






***
 
بررسی بکارگیری مفاهیم فلسفی در داستانهای کودکان
 (مطالعة موردی مجموعه داستانهای ناکجا¬آباد برای کودکان)

زهرا ستارپناهی، دانش آموختة کارشناس ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران (نویسنده مسئول)؛
زینب برخورداری، دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران 

چکیده 
ادبیات داستانی در میان انواع ادبی از جایگاهی ویژه برخوردار است و در میان انواع ادبیات داستانی ادبیات کودک بدلیل نقش آن در رشد و پرورش پایه¬های تفکر، اهمیتی بسیار دارد. شیخ اشراق، در مقام فیلسوف بزرگ ایرانی و مسلمان که پایه‌گذار مکتب فلسفی اشراق است، برای بیان اندیشه¬های فلسفی و عرفانی خود از ادبیات داستانی بهره گرفته ¬است. ساده¬سازی و تبدیل این مفاهیم متناسب با بیان کودکان، راهی برای ورود و آشنایی با اندیشه¬های ناب این فیلسوف است. داشتن مفاهیم فلسفی قابل بحث و مفهوم برای کودکان، قابلیت چالش و گفتگوی جمعی، داشتن محتوای برانگیزاننده و داشتن شخصیتهایی مشابه کودکان که در تجربه زیسته کودک بتوانند شریک شوند، از ویژگیهای داستانهای مناسب برای طرح در «فلسفه و کودک» است. نشر ثالث در سال 2019ـ2018 و به سفارش سازمان یونسکو در ایران، شش جلد مجموعه داستانی با نام ناکجاآباد و با الهام از اندیشه¬های سهروردی منتشر کرده است. در پژوهش حاضر بصورت مورد¬کاوی، این ¬مجموعه داستانها، از جهت بکارگیری مفاهیم فلسفی در آنها بررسی شده ¬است. چیستی مفاهیم فلسفی موجود در این¬ داستانها و همچنین تحلیل مؤلفه¬های کارآمدی داستانهای فکری در این مجموعه، نشان میدهد که این داستانها برای مباحث فلسفی در حلقه¬های کندوکاو فکری قابل استفاده هستند.

کلیدواژگان: ادبیات داستانی کودک، شیخ ‌اشراق، قصه¬های ناکجاآباد، مفاهیم فلسفی.

***
 
بررسی ابعاد نقش تربیتی خانواده در دوران بحران (ویروس کوید ۱۹)

شیرین محمدی‌پناه، دانش آموختة دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی (الهیات)؛ مدرس دانشکده فنی و حرفه‌یی شاهرود (نویسنده مسئول)
مریم فرقانی، دانش آموختة دکتری علوم تربیتی؛ مدرس دانشگاه فرهنگیان، تهران.

چکیده
خانواده، محیط طبیعی کودک محسوب میشود و در رشد وی بسیار تأثیرگذار است اما ساختار درونی‌ خانواده‌ها با توجه به شرایط اقلیمی، آداب و رسوم، فرهنگ و محیط اجتماعی با یکدیگر بسیار متفاوتند و این درحالی است که بروز پدیده‌های گوناگون ـ‌ از جمله شیوع بیماری کرونا‌ـ بدلیل تغییرات ایجاد شده در سبک زندگی عموم مردم، نقش تربیتی خانواده‌ها در مواجهه با چگونگی و نوع برخورد با کودکان را پررنگتر ساخته و پیامدهای روانشناختی و فیزیولوژیکی متفاوتی را بدنبال داشته است. طبق بررسیهای انجام شده بیماری کوید 19 تأثیراتی فراتر از امر پزشکی، بهداشتی و حتی اقتصادی برجا گذاشته و زندگی روزمرة مردم و روابط خانوادگی‌ـ اجتماعی و فعالیتهای عمومی، روحی، عاطفی، تربیتی و مذهبی آنان را تحت تأثیر قرار داده است، بهمین دلیل هدف نوشتار حاضر تبیین چرایی ضرورت توجه به نقش تربیتی خانواده‌ها و تأثیر آن بر درک مفاهیم کاربردی در ایام کرونا و یادگیری متفاوت کودکان در این دوران است. نوع پژوهش کاربردی و روش آن توصیفی ـ تحلیلی است که با مطالعة منابع کتابخانه‌یی و تمرکز بر ادبیات نظری ـ پژوهشی، به بررسی نقش تربیتی خانواده در دوران بحران (کرونا) پرداخته است. 


کلیدواژگان: خانواده، کودک، تربیت، بحران، کوید ۱۹.

***
 
بایسته‌ها و چالشهای مناسبات انسانیِ آموزش مجازی در دوران کرونا وپساکرونا

عبدالغفور جامی رودی، دانش‌آموختة کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، مدیردبیرستان دورة اول حافظ ابرو خواف (نویسنده مسئول)
توفیق جامی رودی، دانش آموختة کارشناسی فرش از دانشگاه بیرجند
توحید جامی رودی، دانشجوی بهداشت عمومی مجتمع سلامت خواف، وابسته به دانشگاه علوم پزشکی مشهد
سپیده شهیدی رودی، آموزش و پرورش خواف.

چکیده
آموزش غیرحضوری یا مکاتبه‌یی از جمله روشهای آموزشی است که در شرایط بحرانی‌یی که امکان حضور دانش‌آموزان و دانشجویان در مراکز آموزشی مهیا نیست، معلمان و اساتید را ملزم ساخته تا با تشکیل گروه‌های مختلف مجازی با فراگیران خود در ارتباط باشند و به تدریس و بررسی دروس بپردازند. از جمله مزایای آموزش مجازی در راستای مناسبات انسانی، میتوان به این موارد اشاره کرد: افزایش خودکنترلی دانش‌آموزان، محدود نبودن دانش‌آموزان به زمان، افزایش مسئولیت‌پذیری در دانش‌آموزان، کارآمدی و سرعت بالای تدریس. اما برغم مزایای بسیار آموزش مجازی، مشکلات و معایب فراوانی نیز ـ‌بویژه در دوران کرونا و پساکرونا در آموزش مجازی مشاهده میشود که اعتیاد اینترنتی دانش‌آموزان، عدم اطمینان از یادگیری مطالب، عدم نظارت بر انجام تکالیف و راستی‌آزمایی، عدم دسترسی به اینترنت در زمان خاص یا در برخی مناطق، از جملة آنهاست. برای بهبود بخشیدن به آموزش مجازی میتوان ورود جدیتر صدا و سیما به بخش آموزش مجازی، معرفی سامانه‌های معتبر آموزشی، تهیه سؤالات امتحانی استاندارد، تقویت و پرورش سواد اطلاعاتی خانواده‌ها و کنترل کودکان را در دستور کار قرار داد. این پژوهش با هدف ‌شناسایی مشکلات آموزش در فضای مجازی و چاره‌اندیشی برای رفع بحران موجود، بویژه در ایران و بخصوص در مناطق محروم، با تلفیقی از روش کتابخانه‌یی و میدانی انجام گرفته‌ است و پژوهندگان کوشیده‌اند بعد از بیان معایب و مزایای آموزش مجازی، راهکارهایی در راستای افزایش کیفیت آموزش مجازی و مناسبات انسانی در شرایط کنونی به خوانندگان ارائه دهند. 

کلیدواژگان: آموزش، فضای مجازی، دانش‌آموزان، معلمان. 

***
 
تأثیر کرونا و قرنطینه بر افزایش کودک‌آزاری و راهکارهای حقوقی مقابله با آن
محمدجواد عبداللهی، استادیار دانشکده حقوق و اقتصاد، واحد خمینی شهر، دانشگاه آزاد اسلامی (نویسنده مسئول)
سپیده همت، کارشناس ارشد حقوق خانواده، دانشکده حقوق و اقتصاد، واحد خمینی شهر، دانشگاه آزاد اسلامی

چکیده  
پدیدة کودک‌آزاری در تمام کشورها معضلی اجتماعی شناخته میشود که میتواند ناشی از اقدامات نادرست والدین یا سایر افراد جامعه باشد. با شیوع ویروس کرونا و قرنطینة وسیع در جوامع مختلف، تمام ابعاد زندگی انسان تحت تأثیر قرار گرفت. یکی از آثار این همه‌گیری و محدودیتهایی که بهمراه داشته، افزایش کودک‌آزاری و خشونت نسبت به کودکان است و قرنطینه شدن کودکان بمدت طولانی در خانه‌ آنها را بیش از پیش در معرض خطر قرار داده است. در این نوشتار، سعی شده است با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌یی، نخست به بررسی تأثیر ویروس کرونا بر افزایش آزار و اذیت کودکان پرداخته شود و پس از آن، با رویکرد فلسفی، ظرفیت قوانین و راهکارهایی که در راستای حمایت حقوق آنها وجود دارد، مورد بررسی قرار گیرد.

کلیدواژگان: حقوق کودک، قرنطینه، کرونا، کودک‌آزاری، پیشگیری.
 
***
تأملی بر مبانی رهیافت ارتقای ادراک کودکان از محیط زیست 
با بهره‌گیری از هنر محیطی

فائزه‌السادات حسنی حلم، دانش آموختة کارشناسی ارشد، دانشگاه هنر تهران؛

چکیده
امروزه رهیافتی جدید و راهبردی برای آموزش مفاهیم و بایسته‌های محیط زیست به کودکان در حال شکلگیری است که بر پایة هنر محیطی استوار است. هدف از این رهیافت تبدیل بحران زیستی به یک گفتمان اندیشه‌ورزانه در راستای بهبود درک عمیق و مهارتهای تفکر، هوشیار کردن و تقویت حواس، پرورش احساسات و ایجاد نگرشی تازه و متفاوت نسبت به رابطة انسان با محیط زیست بواسطة هنر با موضوعیت محیط زیست است. پژوهش حاضر به بررسی مبانی راهکارهای ارائه شده دربارة رهیافتی میپردازد که بکار بستن آن در هنر محیطی میتواند موجب ارتقای ادراک و فهم کودکان از محیط زیست شود. بر همین اساس، در این نوشتار که به روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده است، جایگاه آفرینشهای هنری و کاوشگری هنری در بستر طبیعت، بمنظور بهبود تفکر و گفتگوی اندیشه‌ورزانه در مورد محیط زیست به کودکان، ارزیابی میشود. یافته‌های این پژوهش نشان میدهد که هنر محیطی با ماهیت ارتباط سهل و آسان با مخاطب و قابلیت دوسویه، عینی، تجربی، تأملی، تعاملی با محیط زیست، میتواند در مقام روش، محرک و واسطه در مسیر اندیشه‌ورزی کودکان برای تعامل مسالمت‌آمیز با محیط زیست و تربیت شهروندانی متفکر و متعهد، بکار گرفته شود. ویژگی برجستة این رهیافت، ابتناء آن بر روشهای بصری، نمادین و مفهومی در هنر محیطی، در برابر روشهای صرفاً علمی در برخی از رهیافتهای رایج است. 

کلیدواژگان: آموزش کودکان، ادراک کودکان، مفاهیم محیط زیستی، مهارت تفکر، هنر محیطی، مهارت زیست‌محیطی، هنر کودک.

  ***
مدرسه‌آگاهی، تجربه فلسفی کودکان در دوران همه‌گیری بیماری کرونا

زهرا فلاحان، دانش‌آموخته دکتری فلسفه تعلیم و تربیت

چکیده
هدف این نوشتار تشریح وضعیت آگاهی کودکان از فعالیت روزمرة مدرسه رفتن و تأثیر تعطیلی مدارس بر این آگاهی و دریافتهای کودکان در دوران همه‌گیری بیماری کروناست. برای اغلب دانش‌آموزان، مدرسه رفتن فعالیتی روزمره و بیشتر مطابق نظر بزرگسالان بوده است. بسیاری از آنها حتی بدلیل مشکلات مدرسه رفتن رضایت چندانی نیز از این کار نداشتند. با گذشت نزدیک به یکسال از تعطیلی مدارس، اکنون که کودکان زمان قابل توجهی را در منزل و تحت آموزش مجازی سپری کرده‌اند و تفاوتهای مدرسه رفتن و نرفتن را بخوبی دریافته‌اند، میتوان گفت صورتهایی از مدرسه‌آگاهی نزد آنها متفاوت از آنچه از قبل داشته‌اند، شکل گرفته است. حضور در مدرسه بصورت انتخابی خودانگیخته در برابر مدرسه رفتن به اجبار بزرگسالان، علاقه به مراودات اجتماعی با همسالان حتی با وجود مخاطرات و قوانین اجتماعی، در مقابل ارتباط با اعضای خانواده و نزدیکان و آگاهی از تفاوتهای یادگیری متکی به خود در برابر یادگیری با کمک معلمان، مهمترین دستاوردهای شناختی ـ فلسفی کودکان در این دوره بشمار میرود.


کلیدواگان: مدرسه‌آگاهی، تجربة فلسفی، آموزش مجازی.


*** 
محوریت خانواده در تربیت کودکان در دوران بحران کرونا

نرگس نجارپور نصرآبادی، دانش‌آموختۀ کارشناسی روانشناسی و مشاور کودکان


چکیده
دنیا در طی ماههای اخیر شاهد تغییرات بسیاری بوده که درک و سازگاری با آنها میتواند برای برخی، بویژه کودکان، سخت و چالش‌برانگیز باشد. کودکان بدلیل ناتوانی در حفاظت و مراقبت از خود، وابستگی مالی و حمایتی به والدین و مراقبین، سطح پایین قدرت درک و تحلیل وقایع پیرامون زندگی، بیش از دیگران دچار کشمکش میشوند و در صورتی که حمایت مناسب را از طرف خانواده و دوستان را دریافت نکنند، دچار آسیب جدی خواهند شد. والدین باید با تسلط بر رفتارهای اعضای خانواده، به فرزند خردسال یا نوجوان خود بصورت مستمر اطمینان دهند که بیماری کرونا معمولاً خفیف اتفاق می‌افتد و در صورت ابتلا به آن، قابل درمان است. همچنین برای فرزندان خود این یقین را ایجاد کنند که در مواقع بحرانی، کارهای مؤثر و مثبت بسیاری میتوان انجام داد که هم خود و هم دیگران را از آسیب احتمالی مصون نگه‌ داشت. با توجه به اینکه کودکان سرمایه اجتماعی و موتور محرکة رشد و توسعة جامعه هستند، با حمایت و حفاظت از آنها میتوان دستیابی به اهداف توسعة پایدار را در افق دراز مدت فراهم کرده و از تحمیل هزینه‌های احتمالی آینده پیشگیری نمود. 


کلیدواژگان: مدیریت بحران، کودک، خانواده، تربیت، کرونا.

نام
رایانامه
* متن نظر