تاریخ: 9 بهمن 1399
چکیده مقالات دوفصلنامه شماره 20 فلسفه و کودک

دو فصلنامة آموزشی ـ پژوهشی ـ تحلیلی

فلسفه و کودک

سال پنجم ،  شماره  چهارم ، پیاپی بیستم

پاییز و زمستان 1398

 


سرمقاله

  «قل اللهم مالِکِ المُلک تؤتی الملک مَن تَشاء و تنزع المُلک ممِنّ تشاءُ و تُعزُّ مَن تشاء وتُذِلّ من تشاء بیدکَ الخیر انکَ علی کُلِّ شیءٍ قدیرٌ» (آل‌عمران/ 26).

مدتی است دنیا درگیر ویروس جدیدی شده که ظهور این مهمان ناخوانده، تأثیر زیادی بر تمام جنبه‌های زندگی شخصی و اجتماعی بشر گذاشته است و نهادهادی اجتماعی، روابط فردی، نهادهای اقتصادی، آموزشی، سیاسی و... را تحت‌تأثیر قرار داده است.

از جملة این نهادها، میتوان به آموزش و پرورش اشاره کرد که ابتلای این ویروس جهانی، شکلهای جدیدی از تعلیم و تربیت، یادگیری و یاددهی و نتایج آن را بوجود آورده است.

آنچه قابل انکار نیست تأثیر حضور فیزیکی و رابطة رو در رو در تأثیر بهینة آموزش است. انسان، موجودی اجتماعی است و اگر دانش‌آموزان با معلم همزیستی نداشته باشند و روابط اجتماعی را یاد نگیرند عواقب نامناسبی بدنبال خواهد داشت؛ چراکه حضور در محضر استاد، رابطه‌یی عاطفی و معنوی ایجاد میکند که هیچگاه ارتباطات مجازی قادر به توسعة آن نیستند. رشد علمی در تعامل استاد و مترّبی در کلاس، مُتقن‌تر است و تأثیرات تربیتی در جمع کلاس با حضور همشاگردیها و اساتید، بصورت عینی قویتر خواهد بود و رشد خودباوری در محیطهای واقعی تقویت خواهد شد.

افزون بر این، بسیاری از آموزشهای گروهی منسوخ شده و واحدهای عملی دانشجویان و دانش‌آموزان غیرممکن میگردد...؛ عدم حضور واقعی در کلاسهای مجازی، رعایت اخلاقیات را هم میتواند کمرنگ کند و تأثیر بازدارنده‌یی در رشد اخلاق و قانون‌گرایی دانش‌پژوهان داشته باشد. عادت به پرسه‌زنی مجازی در فضای جدید و اتلاف انرژی و وقت در این فضا، در صورت عدم مدیریت بهینه، نقصان خردورزی را بدنبال خواهد داشت.

روزمرگی باعث تنهایی شده و تنهایی مستمر بصورت عادت بشری نهادینه میشود و این تنهاییِ عادی‌شده، خودآگاه‌سازی فرد را از میان خواهد برد. بی‌اعتنایی به روابط واقعی و رودرو ـ مثل عیادت بیمار، صلة ‌رحم، استقبال و مشایعت مسافر، تبریک و تسلیت به دیگران و ...‌ ـ به ارسال چند پیام فروکاسته شده، به مرور تأثیرات مثبت خود را از دست خواهد داد.

اما سؤالی که در اینجا مطرح میشود این است که: اگر شرایط بیماری و همه‌گیری آن مدتها ادامه داشته باشد، چه راهکاری میتواند برای اجرای بهتر تعلیم و تربیت  پیشنهاد شود؟

چگونه میتوان مطمئن بود که «خلاقیت» در مترّبیان کمتر نشود؟

رابطة معلم و شاگرد و حضور در کلاس درس چگونه تعریف خواهد شد؟

آیا تعلیم و تربیت وابسته به زمان و مکان است یا ورای اینهاست؟

تأثیر آموزش مجازی بر انواع سطوح تفکر دانش‌آموزان چگونه است؟

آیا میتوان در این آموزشها، تأثیر حواس پنجگانه را پررنگتر کرد؟

آیا در سالهای اخیر در فیلمهای سینمایی به این رؤیا پرداخته نشده است؟

همة اینها سؤالاتی است که ذهن اندیشمندان حوزة تعلیم و تربیت را به خود مشغول داشته است. استادی میگفت: در فضای مجازی حجم مطالب بیشتری را به دانشجویانم ارائه کردم! آیا ارتقای حجم مطالب و محتوا میتواند سایر نقایص کلاسهای مجازی را پوشش دهد و توجیه بهتری برای وضعیت کنونی باشد؟

بی‌شک نظام تعلیم و تربیت، بر اساس مبانی روشن و محکم مکتب اسلام، شرایط و موقعیتهایی خاصی را مورد مُداقّه و توجه قرار داده است بنوعی که میتوان گفت تعلیم و تربیت اسلامی، فرازمان و فرامکان به هدایت و رهنمود مترّبیان میپردازد. مبانی، اصول و اهداف در این مکتب تربیتی، ثابت بوده، روشها متغیرند و بنا به شرایط جامعه، تسهیل میگردند. بنابرین پیشنهاد میشود:

1. زیرساختهای روشهای غیرحضوری را اصلاح، ترمیم، فراهم و پیش‌بینی کنیم.

2. آموزشهای لازم به اولیا، مربیان و دانش‌آموزان دربارة نحوة کارکرد در روش جدید و پیشگیری از آسیبهای احتمالی ارائه شود.

3. نظارت و کنترل مرحله‌ به مرحله بمنظور اطلاع از نقایص و محدودیتها اعمال گردد.

4. اولیا نسبت به عدم وابستگی صِرف فرزندان به فضای مجازی آگاه باشند.

5. ارتباطات غیرحضوری مستمر میان مربیان و متربیان تعریف و برقرار شود.

6. طرح تعلیم و تربیت کرونایی (مدیریت بحران همه‌گیر) تدوین گردد. 

7.  همانطور که ملت ایران توانسته است تاکنون از همة تهدیدها، فرصت بسازد و همواره سختیهای دنیا (الدنیا مدرسه) معلّم  خلاّقی بر   ای مردم ایران زمین بوده است،چه خوب است که این بار نیز از این فرصت بظاهر تهدید، برای ارتقای دانش و ادب بصورتی جدید نهایت استفاده را برده و طرحی نو دراندازیم   ؛    حتی اگر لشگر غمها به ما حمله کرده باشند که آن را که نوح کشتیبان است، چه غم از طوفان! ...؛ «ان مع العسر یسراً» (شرح/ 6).


 

*******************

محوریت اقتصاد فرهنگ در الگوی   اخلاقی فارابی و کارکرد آن در برنامة «فلسفه و کودک»

نادیا مفتونی

دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشگاه تهران


چکیده

برنامۀ «فلسفه و کودک» به بنیانهای اخلاقی اهتمام دارد و یکی از اهداف اساسی آن تربیت و رشد فکری کودکان برای ساختن جامعه‌یی فاضله و پیشرفته است. در پژوهش حاضر ابتدا به الگوی اخلاق اسلامی فارابی که باید آن را نسبت به دیگر الگوهای اخلاق اسلامی، انقلابی کپرنیکی بشمار آورد، میپردازیم و آنگاه کارآمدی الگوی فارابی را برای برنامة فلسفه و کودک بمیان می‌آوریم. ویژگیهای اصلی الگوی اخلاق فارابی چهار چیز است: 1) تقدم اخلاق اجتماعی بر اخلاق فردی؛ 2) تعریف اخلاق فردی با مؤلفه‌های اجتماعی؛ 3) تلاش حداکثری در تولید ثروت بعنوان اولین بایستة اخلاق شخصی؛ 4) تلاش حداکثری برای کسب موقعیتهای برتر اجتماعی، بعنوان دومین بایستۀ اخلاق شخصی. بنظر میرسد فارابی در الگوی خویش، تربیت نسلی پرانگیزه و پرتلاش را برای تأسیس جامعۀ فاضله هدف گرفته است.

کلید‌واژگان:  مدینۀ فاضله، پویایی اجتماعی، اخلاق اجتماعی، الگوی تربیتی، فارابی.


  *******************


 

کودک و دنیای فلسفی او

سیدسجاد ساداتی‌زاده

استادیار گروه فلسفه دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اهواز

مسلم شجاعی

استادیار گروه علوم تربیتی دانشگاه فرهنگیان امام جعفرصادق (ع) بهبهان


چکیده

مهمترین رکن آموزش، ایجاد راهکاری برای تفکر و پویایی طالبان آن است. از اینرو نیاز به علمی که تفکر و اندیشیدن بر پایۀ استدلال را بیاموزد، احساس میشود و این یعنی باز شدن راه فلسفه به آموزش در تمامی سطوح، بویژه دوران کودکی. از آنجایی که اهمیت علوم به کاربردی بودن آنهاست، ما در این پژوهش درصدد تبیین یک چارچوب نظری برای درک کاربردی بودن و ارتباط فلسفه با نظام آموزش و کودکان هستیم تا کارکرد و نقش فلسفه برای سامان دادن به نظام پرسشگر کودکان را دریابیم و نهایتاً به هدف مدنظر منتهی شود. در صورتی که فضا، آموزش و برخورد مناسب با کودک رعایت شود، بدلیل بروز تفکر فلسفی و بالقوه فیلسوف بودن کودک، میتوان از او یک فرد مستعد، کارآمد و خلاق در حوزه‌های مختلف ساخت.

  کلیدواژگان:  فلسفه، کودک، آموزش.


*******************

 

آموزش تفکرورزی به کودکان در مثنوی معنوی

فاطمه بندلی‌زاده،  مدرس دانشگاه فنی و حرفه‌یی، دانشکده فنی و حرفه‌یی دختران شاهرود، سمنان، ایران

زهره حسینی خامنه‌ای،  پژوهشگر «فلسفه و کودک»، بنیاد حکمت اسلامی صدرا؛ دانشجوی دکتری فلسفه تعلیم و تربیت، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران

احسان قیصری،  استادیار گروه علوم تربیتی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، تهران

 

چکیده

هدف اصلی در این پژوهش بررسی دیدگاه مولانا در آموزش تفکرورزی به کودکان است. از دیدگاه او، خاستگاه هر تفکری در بشریت، وحی الهی است و در واقع عقل انسانها با پشتوانة وحی تکمیل میشود و آدمی از ابتدای خلقت، در راه رسیدن به کمال فکری، نیازمند استادی جامع و کامل همچون خداوند میباشد. نگرش مولانا به کودکان نیز همین‌گونه است. کودکان دارای تجربه‌های بسیار محدود، صداقت و سرشتی پاک و بدور از نیرنگهای بزرگسالان هستند. در اشعار مولانا کودکی نماد دورانی است که آدمی به وصال معشوق دست نیافته است. در این دوره، عاشق نیاز به واسطه دارد؛ در واقع کودک نیاز به آموزش تفکرورزی دارد. مقالة حاضر با تکیه بر  مثنوی معنوی، به بررسی و استخراج مؤلفه‌های اندیشة مولانا در اینباره پرداخته است، به این امید که بدین وسیله بتوانیم گامی در حوزة تعلیم و تربیت برداشته و شاهد بفعلیت درآمدن تواناییهای بالقوه کودکانمان باشیم.

کلیدواژگان:  فلسفه، کودک، آموزش تفکرورزی، فلسفه و کودک،  مثنوی معنوی، مولانا.


  *******************

ضرورت «فلسفه و کودک» در ترازوی اندیشه اسلامی با تأکید بر ظرفیتهای موجود در فرهنگ اسلامی


ایمان دیندار اصفهانی

دانش آموختۀ کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه قم

مهدی منصوری

دانش آموختة دکتری و مدرس فلسفه حوزة علمیه قم


چکیده

برنامۀ «فلسفه و کودک» یکی از روشهای نوینی است که امروزه در حوزة آموزش مورد استقبال و استفاده جوامع مختلف قرار گرفته است. هدف از این برنامه شکوفا نمودن تفکر انتقادی و خلاق کودکان است؛ هدفی که مورد تأکید دین مبین اسلام نیز هست. بر اساس مبانی و اصول تربیت اسلامی و از منظر متون دینی، تربیت فکری باید از سن کودکی آغاز شود، یعنی دقیقاً همان هدفِ برنامة «فلسفه و کودک». این برنامة که اکنون مطرح است، از فرهنگ و اندیشة جامعة غربی رنگ پذیرفته است و بعنوان نمونه میتوان ردّ پای اندیشه پراگماتیسمی، کثرت‌گرایی و... را در آن مشاهده نمود. با توجه به این ریشه‌های فکری از یکسو، و وجود ظرفیتهای فراوان در حوزه‌ها، مبانی، اصول، روش، محتوا و... در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی، از دیگر سو، شایسته و بایسته است برنامة «فلسفه و کودک» متناسب با فرهنگ ایرانی‌ـ اسلامی بومی‌سازی شود.

کلیدواژگان:  فلسفه و کودک، فرهنگ ایرانی اسلامی، تربیت فکری، تربیت اسلامی.


*******************

تبیین جایگاه هنر دیالکتیک در برنامۀ «فلسفه و کودک»

علی‌اصغر جعفری ولنی

استادیار دانشگاه شهید مطهری

محیا مهرجدی

کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه علامه طباطبائی


چکیده

مفهوم فلسفه با مفهوم اندیشه­ورزی گره خورده است و کیفیت خروج افکار از عالم ذهن به عالم خارج، جزو دغدغه­های ناگزیر اندیشمندان بوده و هست؛ اینکه چگونه میتوان اندیشه­ها را بگونه‌‌یی بیان کرد که قابل درک برای دوستداران فلسفه باشد؟ از سویی، هنرِ انتخاب واژه­های مناسب، شیوة فصلبندی، نحوة ارجاع به ایده­های فیلسوفان و...، از جمله مصادیق یاری‌رسان هنر در بیان آراء فلسفی است. همچنین، بحث از هنر و زیبایی­شناسی نزد فیلسوفان، نشان­دهندة ارتباط بین هنر و فلسفه است. از سوی دیگر، در برنامة فلسفه و کودک، چگونگی طرح داستانها و پرسشها، شیوة بیان معلمان این حوزه و... نشانگر استفاده از هنر در این برنامه است. دیالکتیک یا گفتگو در برنامة «فلسفه و کودک» از اصول اساسی آن بوده و اگر بتوانیم هنرمندانه فن دیالکتیک را در جهت رسیدن به تعریف دقیق مفاهیم فلسفی بکار بریم، میتوانیم بگوییم به موفقیت نسبی در اجرای این برنامه دست یافته­ایم. این نوشتار با مروری بر الگوی تأملی و تفکر انتقادی و معرفی مختصری از برنامة «فلسفه و کودک»، درصدد تبیین جایگاه هنر دیالکتیک در برنامة «فلسفه و کودک» است.

کلیدواژگان:  فلسفه، فلسفه و کودک، تفکر انتقادی، هنر، دیالکتیک، هنر دیالکتیک.

 

*******************

تأثیر فلسفه‌ورزی بر پرسشگری دانش‌آموزان و تبیین آن از منظر قرآن

رؤیا عبداله‌پور

دانش آموختۀ دکتری فلسفه تعلیم و تربیت و دبیر آموزش و پرورش، رامسر


چکیده

پژوهش حاضر تأثیر فلسفه‌ورزی بر پرسشگری دانش‌آموزان را از منظر  قرآن، با روش تحلیلی‌ـ‌اسنادی مورد مطالعه قرار داده است. یافته‌های پژوهش بیانگر اینست که بر مبنای آیات  قرآنمیتوان پنج حوزه را برای پرسشگری در نظر گرفت؛ پرسش از چه کسی، پرسش از چه چیزی، چگونگی پرسش، پرسش دربارۀ چه چیزی و در ارتباط با چه چیزی. پاسخ قرآنی به هر یک از این حوزه‌ها، بترتیب چنین است: 1) پرسش از دانایان، اهل اندیشه، اهل نظر و صاحب‌نظران رواست. 2) هر چیزی را میتوان مورد پرسش قرار داد؛ مثلاً انفاق، روزی حلال، کوه، هلال، قیامت، روح و... . 3) پرسش باید منطقی، درست، معقول و برای درک و شناخت باشد، نه فضل‌فروشی. 4) بعنوان مثال، دربارۀ چگونگی انفاق، چگونگی رسیدگی به یتیمان و بی‌سرپرستان، چگونگی برپا شدن قیامت و... 5) پرسش از خود، خدا، دیگران و طبیعت اصلیترین پرسشهای بشری است. در این میان، در سند تحول آموزش و پروش و برنامۀ درسی ملی، پرسشگری از «در ارتباط با چه چیزی» (خود، خدا، دیگران و طبیعت) مورد تأکید قرار گرفته است. این پرسشگری زمینۀ تفکر و رشد عقلانی و بستر معرفت را برای دانش‌آموزان فراهم میکند. البته هر یک از دیگر حوزه‌های پرسشگری نیز بر همین محور قابلیت تحقق دارند و تأکید بر این وجه از پرسشگری بمنزلۀ کم اهمیت بودن دیگر وجوه نیست.

کلیدواژگان:  فلسفه‌ورزی، پرسشگری، دانش‌آموز،  قرآن.


*******************

تربیت عقلانی در اندیشۀ فارابی

فریبا عادل‌زاده نایینی

دانش‌آموختة دکتری فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه   آزاد   اسلامی،   واحد   اصفهان (خوراسگان)،اصفهان

 رضاعلی نوروزی

دانشیار گروه علوم تربیتی دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

جهانبخش رحمانی

استادیار دانشکده علوم تربیتی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اصفهان (خوراسگان)، اصفهان


چکیده

عقل در حکمت مشاء، از جمله در اندیشۀ فارابی از اهمیت و جایگاه ویژه‌یی برخوردار است؛ تابدانجا که وی رساله‌یی در باب عقل نگاشته است. فارابی خود نیز بعنوان مؤسس فلسفۀ اسلامی، جایگاهی بیبدیل در تاریخ فلسفه دارد؛ بنابرین تحقیق دربارۀ عقل در اندیشۀ فارابی اهمیتی دوچندان پیدا میکند. پژوهش حاضر با هدف تبیین مفهوم تربیت عقلانی بر مبنای نظریۀ عقل در اندیشۀ فارابی و با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی فراهم آمده است. بدین منظور، ابتدا به بررسی مفهوم عقل در اندیشۀ فارابی پرداخته شده و سپس با توجه به این نظریه، مفهوم تربیت عقلانی تبیین شده است. یافته‌های این پژوهش نشان میدهد که از دیدگاه فارابی، تربیت در بُعد عقلانی، هم عقل نظری و هم عقل عملی را در بر میگیرد. هدف تربیت عقلانی اینست که آدمی در حیطۀ عقل نظری مراتب عقل ـ از عقل هیولانی تا رسیدن به عقل مستفادـ را در پرتو ارتباط با عقل فعّال طی کند و در حیطۀ عقل عملی، در پرتو معرفت عقلانی، از خردمندی به خردورزی برسد؛ بعبارتی، انسان به مرحلۀ فعلیّت تام و تجرّد محض دست یابد.

کلیدواژگان : تربیت عقلانی، عقل نظری، عقل عملی، مراتب عقل، فارابی.


نام
رایانامه
* متن نظر