تاریخ: 27 خرداد 1396
فلسفه بازی و نقش آن دربهداشت روانی کودکان
امروزه، اهمیت بازی در دوران کودکی بر کسی پوشیده نیست. اگر کودک را به ماهی تشبیه کنیم ، بازی، همانند آب زلالی است که کودک در آن شناور می باشد. پس بازی برای کودک همان زندگی است . از این رو باید شور زندگی را در میان کودکان جست وجو کرد و کودکان را نیز، باید همواره در حال بازی نگریست. چنان چه کودکی را از بازی محروم کنند، کودکی کودک ، موجودیت، سلامت و آینده اش را از او ستانده اند.

فلسفه بازی و نقش آن دربهداشت روانی کودکان

 

سهیلا غلامی هره دشتی [1] ،کارشناسی ارشد تاریخ و فلسفه تعلیم و تربیت،دانشگاه خوارزمی تهران

رکسانا رشیدپور،دانشجوی دکتری فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه ازاد واحد اراک

شرمین مولایی،دانشجویی کارشناسی ارشد مدیریت آموزشی دانشگاه الزهرا(س).

چکیده

امروزه، اهمیت بازی در دوران کودکی بر کسی پوشیده نیست. اگر کودک را به ماهی تشبیه کنیم ، بازی، همانند آب زلالی است که کودک در آن شناور می باشد. پس بازی برای کودک همان زندگی است . از این رو باید شور زندگی را در میان کودکان جست وجو کرد و کودکان را نیز، باید همواره در حال بازی نگریست. چنان چه کودکی را از بازی محروم کنند، کودکی کودک ، موجودیت، سلامت و آینده اش را از او ستانده اند. دنیای بدون بازی، از نظر کودک زندانی بیش نیست. باتوجه به محبوبیت و ارزش بازی برای کودک، نقش آن در بهداشت روانی او بسیارمهم است . تحقیقات تجربی نیز نشان داده است که بازی و ورزش افزون بر این که ابزار ارزشمندی برای رشد سلامتی جسمانی است،رابطه ی نزدیکی باسلامتی روانی و به ویژه پیشگیری از بروز ناهنجاریهای روانی دارد. در این تحقیق از روش تحلیلی ـ‌ توصیفی استفاده شده است. به طور کلی بازی، اعتماد به نفس کودک را افزایش می دهد، از اضطراب می کاهد و عزّتِ نفس و خودپنداری مثبت را تقویت می کند. بازی، سبب اجتماعی شدن ، ایجاد استقلال ، آموزش مهارت های ارتباطی ، استحکام روابط خانوادگی و سهولت در دوست یابی می شود . کودک از طریق بازی با دیگر کودکان، تنهایی خود را به طور مطلوبی از بین می برد؛ بنابراین باتوجه به کارکردهای مختلفی که بازی دارد و مورد علاقه بیش از اندازه کودک است، می تواند نقش منحصر به فردی در بهداشت روانی کودک داشته باشد.

کلید واژه: فلسفه بازی، بهداشت روانی ، بهداشت روانی کودکان ، برنامه فلسفه و کودکان

 

مقدمه

بازی برای کودک نیازی طبیعی است که بدون آن، کودک رشد خوبی نخواهد داشت. کودکی که به بازی علاقه ای نداشته باشد بیمار به شمار می رود . همه ی انسآن ها اعم از بزرگ و کوچک ،حتی انبیا و اولیا در دوران کودکی تمایل به بازی داشته و کم و بیش به آن می پرداختند. این مسأله حاکی از آن است که بازی یکی از نیازهای طبیعی انسان محسوب می شود . این نکته نیز حائز اهمیت است که برخی از والدین و سرپرستان کودک با وجود علم و آگاهی به این نیاز کودکان ، توجه کافی به برآوردن این نیاز و آثار تربیتی فراوانی که برآن مرتبط است، نشان  نمی دهند و از آثار زیان باری که براثر بی توجهی به این نیاز کودک مرتبط است، غافلند. پیشوایان دینی ما علاوه براین که کودکان را در بازی کردن در دوره ی کودکی آزاد می گذاشته اند، خود نیز در بازی آنان شرکت داشته و به بازی آنان ، شغل و کارکودکان و در واقع به زندگی و شخصیت آن ها احترام می گذاشته اند. دانش آموزان هر روز با کوله باری از دفتر و کتاب به مدرسه می روند تا بتوانند با کسب علم و دانش ‌قدم در راه پیشرفت و ترقی گذارند . عوامل بی شماری از جمله : عملکرد خانواده ها، بهداشت جسمی   و روانی ، روش های آموزش و ... بر روند تحصیل و یادگیری آنان تاثیر می گذارد.

اگر می خوا هیم عملکرد مدرسه ی ما رضایت بخش باشد و دانش آموزانی موفق داشته باشیم ، باید به سلامت جسم و روان آن ها به طور هم زمان توجه کنیم. زیرا بسیاری از مشکلات روانی و اجتماعی از دوران کودکی در دانش آموزان درونی می شود که موجب عملکرد ضعیف آن ها در مدرسه و به دنبال آن اعمال تنبیه‌ها برای بدرفتاری و شکست های تحصیلی می گردد.

خانواده اولین نهادی است که کودک در آن رشد و پرورش می یابد و مورد حمایت مادی و معنوی پدر و مادر و سایر اعضای خانواده قرار می گیرد. طبیعی است هر چه فشار روانی بیشتری از جانب خانواده بر کودک تحمیل شود ، نقش مربیان و آموزگاران دوره ی ابتدایی در ایجاد فضایی آرام و سالم پر رنگ تر می‌شود.

تعریف بهداشت روانی و ویژگی های افراد سالم

بهداشت روانی عبارت است از پیشگیری از اختلالات روانی و به کاربردن روش هایی برای ایجاد محیطی سالم که طی آن شخص بتواند به دور از ترس ، خشم ، اضطراب و ... به سوی موفقیت گام بردارد و خود را به عنوان فردی مسئولیت پذیر و دارای عزت نفس به جامعه عرضه نماید. پژوهش های زیادی نشان می دهند که یک پنجم دانش آموزان در مدارس دچار مشکلات مربوط به سلامت روانی هستند که اختلالات رفتاری آن ها تا مقطع دبیرستان و یا حتی تا هنگام ورود به جامعه در آن ماندگار است.

افرادی که از نظر بهداشت روانی سالم هستند دارای ویژگی هایی به شرح زیر می باشند :

.        ادراک درست از واقعیت

.        شناخت خود و توانایی های خود

.        داشتن روابط بین فردی سالم

.        برخورداری از کارایی حرفه ای بسیار بالا

تعریف بازی

بازی نیز مانند سایر پدیده ها ابعاد و جنبه های وسیعی را در برمی گیرد . گوناگونی این ابعاد سبب شده تا تعاریف گوناگونی از بازی ارائه شود، و باتوجه به جنبه های وسیعِ نهفته در بازی، مفهوم و تعریف ساده ای از این موضوع که پذیرش همگانی داشته باشد، در اختیار نیست .

ساده ترین تعریف هایی که از بازی ارائه شده، عبارت است از: (( بازی ، کاری است که به قصد لذت و تفریح انجام شود و فایده ای دربرنداشته باشد)) (شجاعی ،1385 ،ص 15 ).

- «ویلیام استرن» در کتاب روان شناسی در دوره کودکی می گوید : (( بازی غریزه ای برای رشد و نمو استعدادها و یا تمرین مقدماتی برای اعمال آتی می باشد )) (مهجور، 1383،ص20).

- در فرهنگ ویلیام  وبستر [2] ، بازی به صورت های ذیل تعریف شده است :

الف) حرکت ، جنبش و فعالیت به مثابه ی حرکت عضلات؛

 ب) آزادی یا محدوده ای برای حرکت یا جنبش؛

 ج) فعالیت یا تمرین برای سرگرمی ، تفریح یا ورزش . (احمدوند،1371،ص 2).

گِروس  نقش اجتماعی بازی را مورد توجه قرار می دهد و بازی را نوعی آمادگی کودک برای   فعالیت هایی می داند که باید در آینده به عهده گیرد و البته، خود از این آمادگی چندان آگاه نیست . (مهجور، 1383،ص 19).

اهمیت و نقش بازی در تربیت کودک

سؤال این است که مگر بازی کودک چه اهمیتی دارد که معصومین علیهم السّلام به ویژه پیامبراکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم بر آن تأکید ورزیده و خود را مرکب سواری کودکان کرده اند ؟

پیامبراکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود : «کسی که کودکی دارد، باید با او کودکی کند» ( مَن کان عِندَهُ صَبّیٌ فلیتصاب له ) و امیرمؤمنان علی علیه السلام نیز فرمود : «من کان له وَلدٌ صبا» ، کسی که فرزندی دارد، باید با او کودکی کند. بازی یکی از نیازهای اساسی و طبیعی کودک است که بی توجهی به آن خسارت روحی ـ روانی بسیاری برای کودک به بارخواهد آورد. چنان که ، وقتی علت طولانی شدن سجده پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم را پرسیدند ، فرمودند: فرزندم حسن بر دوشم سوار بود، شتاب نکردم تا نیازش برطرف شود.

بدیهی است کودک بر اثر تغذیه دارای انرژی فراوانی است که باید به گونه ای مصرف شود. مصرف این انرژی در کودک جز از راه بازی میسّر نیست . و عدم استفاده از آن، کودک را دچار بیماری های گوناگون روانی و جسمی خواهد کرد .

در این زمینه امام کاظم علیه السلام می فرماید : (( خوب است که فرزند در کودکی به جَست و خیز بپردازد تا در بزرگ سالی بردبار شود. و سپس افزود: جز این کار سزاوار نیست . در واقع انسان در کودکی باید روحیه ی ستیزه جویی، هم چنین ترس ها و تردیدهای خود را به وسیله ی بازی ارضا کند تا در بزرگ سالی بتواند بردباری پیشه کند. هم چنین کودکان همواره براثر ناکامی های گوناگون به عقده های درونی مبتلا می شوند که  تخلیه ی این عقده ها در بازی میسّر است؛ زیرا با موفقیت هایی که در بازی به دست می آورند، ناکامی های زندگی را فراموش خواهند کرد، یا به شیوه های گوناگون؛ نظیر: داد و فریاد کردن، یا به گونه ای منطقی در بازی با هم بازی ها یا اسباب بازی های خود، عقده های خود را خالی می کنند . و همین امر موجب تعادل و آرامش درونی آن ها خواهد شد .

در روان شناسی در زمینه بازی، نظریه های متفاوتی ارائه شده، از جمله: نظریه ی رفع انرژی زاید که براساس این نظریه، بدن مقداری انرژی دارد که آن را به صورت فعالیت های هدف دار؛ مانند کار و نیز فعالیت های بدون هدف؛ مانند بازی، مصرف می کند. در واقع در بزرگ سالان این انرژی صرف کار می شود و در کودکان که کار و فعالیت بدنی خاصی جز بازی ندارند، از طریق بازی مصرف می شود.

بنابراین اگر به بازی کودکان اهمیت داده شود، علاوه براین که به نیاز طبیعی کودک پاسخ داده شده است، بسیاری از مشکلات روانی ـ عاطفی کودک را نیز حل خواهد کرد . عدم توجه به این نیاز، علاوه بر این که مشکلات روانی ـ عاطفی را حل نخواهد کرد، خود نیز به عُقده و مشکل روانی دیگری تبدیل خواهد شد .

درحال حاضر انسان دردنیایی زندگی میکند که به موازات پیشرفت تکنولوژی رشد روز افزون جمعیت، تغییرات سریع صنعتی  واجتماعی اقتصادی نابسامانیهای روانی روز به روز در حال افزایش است وبهداشت روانی بایستی زمینه های را مهیا کند که افراد آرامش بیشتری احساس کند زیرا در سایه همین آرامیش است که انسان می تواند عزت نفس والایی داشته باشد (موسوی ، ۱۳۷۹،ص23).

هر گاه مدرسه نتواند واکنش  صحیح وعملی در مقابل این گونه مشکلات از خود نشان دهد امکاناتی برای  کاهش این گونه دشواری ها وجود نداشته باشد  طبیعی است که بهداشت روانی و رشد شخصیت کودکان کاملا در مخاطره قرارخواهد گرفت .برای تحقیق بخشیدن  به بهداشت روانی در مدارس باید هم بهبود کار مدارس چشم دوخت و هم پای متخصصان وکارشناسان تعلیم و تربیت و روان شناسان وبهداشت روانی در سطح وسیع به مدارس باز نمودتجدیدنظر وایجاد تحول در ار تباط خانه ومدرسه وکمکهای مشاوره ای جانبی به خانواده ها و اولیای کودکان امری ضروری است (لطف آبادی، ۱۳۶۴،ص 4 ). مدرسه یکی ازمهمترین محیط موثر بربهداشت روانی وجسمانی دانش آموزان خود می باشد. بهداشت روانی در دوره  نوجوانی از اهمیت ویژه ای بر خورد داراست بطوری که اگر دوره نوجوانی بدون مشکل سپری شود نوجوان به بزرگسال تبدیل خواهد شد ونقش بزرگسالی خود را خوب ایفا خواهد کرد. با توجه به اهمیت بهداشت روانی در  دوره نوجوانی و اهمیتی که مدرسه بر بهداشت روانی فرزندان دارد این ضرورت احساس می شود که عملکرد مدرسه که بهداشت روانی دانش آموزان را تحت تاثیر قرار می دهد مورد توجه  قرار گیرد.

نکاتی که والدین و مربیان باید در هنگام بازی با کودک رعایت کنند

1) به هنگام بازی با کودک باید باتمام وجود خود را در اختیار کودک قرار دهیم و حواس ما فقط به بازی باشد . اگر کودک احساس کند که در حین بازی حواس ما جای دیگری است؛ مثلا نیم نگاهی به تلویزیون داریم یا با دیگران صحبت می کنیم؛ از ما ناراحت می شود و این کارها را به حساب بی احترامی و اهمیت ندادن ما به او و بازی اش می گذارد.

2) بعضی از والدین و مربیان هنگام بازی با کودک برای آن که کودک را خوشحال و به بازی تشویق کنند، همیشه بازی را طوری ترتیب دهند که کودکان برنده شوند. این گونه عملکرد ازنظر تربیتی و روان شناختی درست نیست؛ زیرا کودکان را خودخواه یا مغرور بار می آورد و باعث می شود که کودکان همیشه انتظار برنده شدن و موفقیت را داشته باشند. درحالی که واقعیت های زندگی این گونه نیست . در زندگی واقعی هم شکست وجود دارد و هم پیروزی . برای آن که کودک با واقعیت ها آشنا شود و بیاموزد که در زندگی شکست هم وجود دارد باید پس از هرچندبار که کودک موفق به انجام کاری می شود و در بازی خوشحالی می کند ، طعم شکست را هم به او بچشانند. البته نکته ای که باید توجه داشت این است که تعداد موفقیت هایش باید بیشتر باشد و سرانجام بازی بایک تجربه موفقیت آمیز پایان یابد.

3) به هنگام هم بازی شدن با کودک ، هرگاه کودک دچار اشتباه شد و قوانین و مقررات بازی را رعایت نکرد، او را سرزنش و تحقیر نکنید . هم چنین هنگامی که رفتارکودک باهم بازی هایش مناسب و مطلوب نبود. مستقیم و با لحن آمرانه از او انتقاد نکنید؛ بلکه با زبان کودکی و به عنوان ایفاکننده نقشی در بازی به وی تذکر دهید.

4) هنگام همبازی شدن باکودک و ایفای نقش کودکانه ، باید نقش آن کودکی را بازی کنید که عاقل تر است . پس بازیرکی و هوشمندی بسیاری از مفاهیم دینی و اخلاقی و عاطفی ، بهداشتی و اجتماعی را به کودک بیاموزید . از آن رو که کودک آماده تقلید و همانندسازی با قهرمان قصه ها و بازی های کودکانه در زندگی واقعی خود است والدین و مربیان می توانند در خیال پردازی و طراحی بازی های کودک ، موضوعات ارزشمند و اخلاقی و الگوهای سازنده و مفید را در اختیار او قرار دهند . این کار باعث می شود کودک به گونه ای غیرمستقیم وادار به درون سازی و پرورش هنجارهای رفتاری شخصیت های بازی شود. (شجاعی، 1385،صص 54 - 51 )

تعلیم و تربیت و بهداشت روانی

درسالهای اخیرهدف تعلیم تربیت بیش از بیش متوجه آماده کردن افراد باشخصیت سالم است امروزهمه معتقدند بار آوردن وتربیت کردن یک انسان با شخصیت سالم، بسیار مهمتراست از آن که قدرت وشعوراستفاده از آن را داشته باشد اکنون اغلب مسایل ومشکلات روابط انسان هارا با کمک علم روانشناسی حل می کنند واز زمانی که مسئله شناخت روان افراد مطرح شده قضاوت ها وملاک ها تغییر کرده یعنی واقعا فهمیده وقبول کرده اندکه حرکات، اعمال وخواسته های ما عکس العمل عقده هایی است که از دوران کودکی ونوجوانی در مابه وجود  آمده است بهداشت  روانی  یکی از علم هایی است که هر معلمی  برای کمک به رشدصحیح کودکان وتامین آتیه آن ها باید بداند و به آن عمل کند البته  نمی توان مسئولیت حفظ بهداشت روانی کودکان رافقط به عهده معلم گذارد زیرا دراین کار مدرسه و مدیران  و والدین نقش مهمی را نیز به عهده دارند.روی هم رفته هر کس به نحوی با کودکی یا نوجوانی سر و کار دارد ومی خواهدبرای  آنها مفید بوده و رفتار صحیح داشته باشدبایدبه این علم توجه کند (ردل و واتنبرگ، ۱۳۵۳). یکی از مراحل تکوین شخصیت جوان ونوجوان مدرسه ومحیط آموزشی است که فرد قسمت عمده وقت خود یعنی  حدود ۱۲ هزار ساعت آن رادر این نهاد تربیتی می گذارند واکثر وقایعی را که در زندگی بزرگسالی اومی افتد درمدرسه می آموزد او می آموزد که با دیگران کنش وواکنش  نشان دهد وارتباط برقرار کندچگونه کردار ورفتار خود را براساس نرم های اجتماعی  تنظیم  وکنترل نماید.چگونه مسایل ومشکلات خود راحل کند چگونه حد ومرز خود را حفظ کرده از آن تجاوز ننماید .چگونه دیگران وخود را بشناسد وبه آنان احترام بگذارد چگونه به مسئولیت وهمکاری  گروهی پی برد .از این روملاحظه می شودکه جریانات  تربیتی مزبورچه نقش عمده ای درتکوین شخصیت جوان ونوجوان دارند.نقش تربیتی آموزشگاه که به صورت صحیح عمل می کندوموجبات تنفر وانزجار ومدرسه گریزی را در دانش آموز ان به وجود نیاورد بایدمورد توجه قرار گیرد . نقش درست معلم ومسئولان مدرسه ونقش برنامه ریزان آموزشی وبه کارگیری نیروی فعال جوانان وتشویق آنان به انواع کارهای علمی وفنی  وحرفه ای وغیره توجه وهمدلی معلم یا دانش آموز و دل پذیر بودن محیط مدرسه وجاذبه داشتن محتوای درسی وکلاس ودهها مطالب  نظیر آن همه درتکوین شخصیت  متعادل دانش  آموز نقش  به سزایی دارند.

مربیان به عنوان اعضای اصلی هدایت وتنظیم جهت دهی به فعالیت های آموزشی وتربیتی  باید درتهیه این فعالیت ها و برنامه ها کلیه خصوصیات  نوجوانان رامورد نظر قرار دهندوتوجه به رشد بدنی جوانان توجه به عقاید، عواطف واحساسات آنان فراهم ساختن زمینه ای که جوان خود ومحیط خود را بشنا سد پرورش روح همکاری وغیره از اهم اموری است که باید مورد توجه قرار گیرد .اریکسون  معتقداست که اگر هویت  شخصی نوجوان بتواند  خودرا بشناسد و از دیگران جدا سازد تعادل روانی وی تضمین می شود واگرسرخورگی وعدم اعتماد  جایگزین  اعتماد شود وبه جای  تماس  با مردم  گوشه  گیرد ومنزوی شودو به جای  تحریک رکورد نملید تحریک وبه جای  خود آگاهی  وتشکیل  هویت  مثبت دچار  ابهام درنقش خود شود .هماهنگی وتعادل روانی وی به هم خوردوبه بحران هویت دچارمی شوددربحران هویت نوجوان شدیدا دچارناراحتی واضطراب ذهنی است به صورت که نمی تواند جنبه های مختلف شخصیت را در یک خویشتن قابل قبول وهماهنگ سازد(سلطان القرایی، ۱۳۷۳). با هم در مدارس  سعی کنیم که مشکلات روحی کودکان ونوجوانان را درک نموده وبه بهبود آنها کمک نماییم افراد سالمتر به جامعه تحویل  خواهیم داد .(ردل وواتنبرگ ۱۳۵۳) اگر جامعه ای علاقه مند به حفظ نوجوانان وجوانان در برابر اختلالات روانی است باید نظام آموزشی سالم و سازنده ای برای آنان ایجاد کند.از جمله وظایف  مدرسه :

  ۱- ایجاد تعادل میان رشد تحصیلی و رشد شخصیتی دانش آموز.

۲- کاهش  میزان  فشار  بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان ومقابله  با ترس واضطراب که عموما برفضای تحصیلی سایه می افکند.

۳- پرورش احساس ارزشمندی درکودکان یعنی القای این مطلب به آنان که برای خود خانواده خود وجامعه خود افراد با ارزش هستند و ارزش آنان خیلی برتر و بالاتر  از آن است که به انحراف روی آوردند ووقت خود را تلف کنند .

بلوم توجه به نکات زیر را برای رشد شخصیت جوانان واجب میداند .

۱- به دانش آموزان کمک کنیم که خود را بشناسند.

۲- به آنان بیاموزیم که برای خود ودیگران احترام قائل شوند.

۳- به آنان بیاموزیم که دراعمال ورفتارخوداحساس مسئولیت کنند.

۴- آنان را به نفوذعوامل اطراف آگاه سازیم

۵- به آنان کمک کنیم تا مجموعه ارزش های شخصی برای خود تشکیل دهند.

۶- به آنان راه اتخاذ تصمیم مهم و اجرای آن ها را بیاموزیم.

۷- برنامه مدارس را مطابق توانایی کودکان ومناسب با دنیا که با آن روبه رو خواهند شد طرح ریزی کنیم

۸- به آنان کمک کنیم تا مهارت های ارتباطی را کسب کنند (فصلنامه  تعلیم وتربیت، ۱۳۸۳).
نتیجه گیری         
فلسفه تعلیم و تربیت عصر ما با سال های گذشته متفاوت است. به این معنی هدف آموزش و پرورش تنها تعلیم دروس و دیگر مطالب فکری نیست بلکه پرورش جسم و روان به طور کلی مورد نظر است. برآوردن احتیاجات جسمانی و اجتماعی روانی کودک قسمت عمده ای از تربیت او راشامل می شود که از عوامل بسیار مهم پرورش کودک است .     
اگر چه تربیت جسمانی کودک در مدارس از سال ها پیش مقرر شده و امکاناتی در مدارس فراهم آمده ولی موضوع سلامت فکر اطفال هنوز به شکل صحیح مورد توجه و قبول مدرسه قرار نگرفته و بر اساس این غفلت درباره بهداشت روانی کودک مدرسه به طور غیر مستقیم در پیشرفت و ازدیاد اختلالات روانی کودکان موثر واقع شده است .     
باید بپذیریم مسئولیت اولیای مدرسه به پرورش قوای عقلانی و آشنا کردن دانش آموزان به ارزش های شناختی اجتماعی و اخلاقی خلاصه نمی شود بلکه اینان مسئول تغییر و اصلاح رفتارهای ناسازگار و تامین بلوغ فکری و سلامت روانی کودکان و نوجوانان نیز هستند. همچنین توجه مربیان و والدین به این پدیده روانی اجتماعی نه تنها زمینه مساعدی برای شکوفایی استعدادهای نهفته کودکان و نوجوانان را فراهم می آورد بلکه در بهبود سلامت روانی آنها نیز موثر خواهد بود .  

منابع

-          احمدوند ،محمدعلی ،1371روان شناسی بازی،انتشارات دانشگاه پیام نور،چاپ پنجم.

-          ردل،فرتیس واتنبرگ،ویلیام ،ترجمه وتلخیص، ناهیدفخرایی،1353، بهداشت روانی درآموزش،تهران، بنگاه ترجمه ونشرکتاب ٫

-          سیامک مهجور ، رضا ، 1383،روان شناسی بازی، نشر ساسان ،چاپ هشتم.

-          سلطان القرایی، خلیل ،نقش مدرسه در رشد  ارزش های  اخلاقی واجتماعی  گروه نوجوان وجوان، مجموعه  مقالات  سومین سمپوزیوم جایگاه تربیت نوجوان، جوان آموزش وپرورش  تابستان 13 ۷۳ ناشر :دبیرخانه سمپوزیوم جایگاه تربیت .

-           شجاعی ،محمدصادق ،1385، بازی کودکان در اسلام، مرکز پخش پژوهش های اسلامی صدا و سیما، قم مؤسسه بوستان کتاب

-          فصلنامه تعلیم وتربیت،نشریه پژوهشکده تعلیم وتربیت،وزارت آموزش وپرورش، سال بیستم شماره ۳ ،پاییز٫1383

-          لطف آبادی،حسین، 1364،بهداشت روانی کودکان درمدرسه.فصلنامه تعلیم وتربیت، دوره سوم  شماره ۳ و ۴ ٫ ٫

-          موسوی،اشراف السادات،1379عملکردنظام خانواده وبهداشت روانی اعضاءخانواده (مجله اندیشه ورفتار )تهران  شماره ۳۲ و ۲۳ ٫

 



[1] -09397469760

[2] - Webster

 


نام
رایانامه
* متن نظر