تاریخ: 20 بهمن 1394
چکیده مقالات فصلنامه شماره ۹ فلسفه و کودک

‌‌ فصلنامه علمی فلسفه و کودک  شماره ۹

 بهار ۱۳۹۴

تاریخ انتشار: پاییز ۱۳۹۴

 

یادداشت

در نخستین شماره نشریه فلسفه و کودک درباره تربیت دینی سخن گفتیم و بتازگی آگاه شدیم که گروهی در جهان تحت عنوان «معنویت برای کودکان» مشغول به فعالیت شده و دو هدف عمده را دنبال میکنند: اول، بُرد در بازی زندگی و دوم، کندوکاو در سفر زندگی. در این برنامه تلاش میشود کودکان تشویق شوند به خودآگاهی برسند، بر روی هدف زندگی تأمل کنند، تصمیمهای خردمندانه بگیرند، انعطاف‌پذیر باشند و تهدیدها را تبدیل به فرصت کنند، عزت‌نفس داشته باشند و در جهان پیرامون خود تغییر ایجاد کنند. این مرکز، کتابهایی را نیز برای کودکان و خانواده‌ها منتشر کرده است .

بنظر نگارنده از بعد شناخت‌شناسی، کودک چهار وجه ارتباطی دارد: اول، ارتباط با خدا، دوم، ارتباط با خود، سوم، ارتباط با دیگران و اطرافیان و چهارم، ارتباط با طبیعت جاندار و بی‌جان. آنچه که در برنامه P4c مشاهده نمیشود بخش اول و دوم شناخت در کودک است که توجهی به آن نشده است. بنظر میرسد میتوانیم معنویت در کودکان را در برنامه آموزشی فلسفه و کودک لحاظ کنیم و حتی بعنوان شاخه‌یی جدید برای کودکان در نظر بگیریم. باعتقاد ما، تفکر محض، توّهم است و تفکرورزی حتماً سمت و  سو و زمینه دارد. بنابرین، بجاست که این زمینه را برای تفکر در کودکان از فرهنگ غنی اسلامی و ایرانی مهیا سازیم تا خدای ناکرده ظرف خالی ذهن و فکر کودکان ایرانی با اعتقادات بیگانگان انباشته نشود؛ چنانکه در حال حاضر آنچه که در رسانه‌ها مشاهده میگردد، مؤید سخن ماست؛ بخصوص در برنامه‌های مختص کودکان و انیمیشنهای خارجی که بوفور در حال پخش است. ساده‌اندیشی است اگر تصور کنیم این برنامه‌ها بدون اتاق فکر فلاسفه غربی تهیه میگردد و فکر و اندیشه‌یی را منتقل نمیکند و سهل‌اندیشی است اگر تذکر و اقدامی از سوی فلاسفه متعهد و مسلمان ایرانی صورت نگیرد .

زهره حسینی خامنه

 

***

تولید محتوای فلسفه و کودک

زینب برخورداری؛ استادیار دانشگاه تهران

 

چکیده

پژوهش و آموزش (هر دو) در تولید محتوای فلسفه و کودک نقش کلیدی دارند. تغییر محتوای فلسفه برای کودکان و دستیابی به محتوای مناسب فلسفه و کودک، در گرو استقصاء موارد خلاف و وفاق این دو حوزه است. این مهم مستلزم ژرفنگری در مفهوم بومی‌سازی است. گام آغازین، توجه به تفاوت مفهوم فلسفه در دو حوزه یاد شده ‌است که نقش محوری در اهداف آموزشی دارد. بیشتر آثار موجود در این زمینه با یکی دانستن هدف آموزش، تغییر نام و یا آداب مطرح شده در داستانهای سبک لیپمن را بمعنای بومی‌سازی گرفته‌اند، در حالی که این اقدام، سطحیترین لایه بومی‌سازی و مؤثر در کارآمدی داستانهاست. تغییر در اثربخشی داستانها و دستیابی به اهدافی که از فلسفه‌آموزی، بمعنای حکمت، مورد نظر است، نیازمند پژوهش است. آموزش معنویت برای کودکان با هدف ارتقای دستیابی به قدرتهای درونی از آموزشهایی است که بموازات فلسفه برای کودکان مورد توجه قرار گرفته است. این بدانمعناست که تدوین برنامه‌یی جامعتر از برنامه آموزشی فلسفه برای کودکان، در جهان مورد توجه است. برنامه آموزشی فلسفه و کودک میتواند با اطلاع از دو سیستم یادشده و تکیه بر حکمت مورد نظر حکیمان مسلمان‌‌‌‌ (که با بسیاری از حکیمان غیرمسلمان نیز همخوانیهایی دارد) اقدام به تولید محتوای مناسب نماید .

کلیدواژگان

فلسفه و کودک، فلسفه برای کودکان (P4C) ، معنویت برای کودکان (S4K) ، تولید محتوا، بومی‌سازی

 

***

کیستی کودک؛ بزرگسالی کوچک یا کودکی کودک

رضا ماحوزی؛ استادیار پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی

 

چکیده

اگرچه کودکان سازندگان آینده و صاحبان آن خواهند بود و اگرچه مواریث فکری و فرهنگی و علمی و ارزشی باید از طریق تعلیم و تربیت به کودکان منتقل شود و باز هم اگرچه این تعلیم و تربیت باید کاملاً هدفمند باشد و جهت آن بسوی عقلانیت و پرورش انسان اخلاقی و عقلانی و متعبد باشد و درنهایت آدمی را بقدر طاقت و توان بشری، به مقام انسانیت برساند، اما این پرسش مطرح است که این تعلیم و تربیت باید چگونه انجام گیرد و دوره‌های تفکیک‌شده آن باید تا چه اندازه از یکدیگر مستقل باشند و تا چه اندازه به یکدیگر وابسته و مرتبط گردند؟ در این نوشتار دو تلقی از آموزش عقلانیت و فلسفه به کودکان بررسی خواهد شد و نشان خواهیم داد که چرا و به چه معنا، کودکان، بزرگسالانی کوچک نیستند .

کلیدواژگان

تعلیم و تربیت، کودک، بزرگسال کوچک، رشد طبیعی انسان

 

***

فلسفه کودکی از دیدگاه صدرالمتألهین

نواب مقربی؛ دکترای کلام ـ فلسفه دین؛ پژوهشگر حکمت متعالیه ملاصدرا

 

چکیده

این ادعا که فیلسوفان اسلامی دربارة تربیت کودکان اظهارنظری نکرده‌اند، سخن معقول و منطقیی نیست؛ چرا که اساساً طرح این مسئله به دورة اخیر و بویژه قرن بیستم اختصاص دارد و در دوره‌های پیشین، این مسئله یا اصلاً مطرح نبوده یا بشیوه‌های دیگری به آن نگریسته میشده است. ازاینرو، در نوشتار حاضر، نخست تلاش میشود طرحواره یی از دیدگاههای عمده معاصر در حوزه رشد شناختی و اخلاقی کودک بیان گردد و سپس تصویر کلیی از نظریة رشد کودک در فلسفه صدرالمتألهین بدست داده شود و در پایان نیز از لوازم و نتایج حاصل از نظریه رشد شناختی (نفسانی) ملاصدرا یاد میشو د.  

نظریه‌های رشد کودک را به دو شیوة عمده میتوان بررسی کرد: یکی از دیدگاه «رشد مرحله‌یی» و دیگری از دیدگاه «رشد حلقه‌یی». نظریة رشد حلقه‌یی نخستین بار در این مقاله مطرح میشود و سابقة آن در نظریه‌های رشد دیده نشده است. در نظریة مرحله‌یی که ژان پیاژه نماینده آن است، کودکان همان «بزرگسالان کوچک»‌ند که مرحله به مرحله میبایست مراحل تکامل و رشد را طی کنند تا به بلوغ فکری و عقلی برسند. بدیل دیدگاه مرحله‌یی پیاژه در نظریة حلقه‌یی رشد ملاحظه‌ میشود که در آن، هر حلقه از رشد کودک منحصر بفرد و متمایز از هر دورة دیگری از کودکی و بزرگسالی است .

مدعای اصلی نوشتار حاضر این است که نخستین مرحلة رشد در دیدگاه ملاصدرا از بدو تولد نیست بلکه پیش از تولد است؛ یعنی آدمیزاده از زمانی که روح در بدن پدیدار میشود و در مرحلة جنینی است، تکامل خود را آغاز میکند. وانگهی، طبق نظریة رشد نفسانی ملاصدرا، تکامل آدمی با وقوع مرگ به پایان نمیرسد. مرگ در واقع آغاز مرحله تکامل دیگری است که تا بی‌نهایت میتواند ادامه یابد. این دو خصیصه در حقیقت دو حلقة مفقوده در سراسر نظریه‌های رشد شناختی کودک در روانشناسی و فلسفه امروز بشمار میرود .

کلیدواژگان

فلسفه کودکی ملاصدرا، نظریه  رشد شناختی، نظریه رشد اخلاقی، رشد مرحله‌یی، رشد حلقه‌یی

 

***

چیستانها، منابع قابل احیای اقوام ایرانی

برای پرورش تفکر انتقادی کودکان و نوجوانان

میکائیل رسولزاده؛ کارشناسی ارشد علوم اجتماعی

 

چکیده

چیستانها یکی از عناصر ادبیات فولکلوریک اقوام ایرانی است که از  منابع عمده بهبود تفکر و عقلانیت و نیز ارتقای سطح فکری و بهبود  شیوه‌های اندیشیدن و پرورش مهارتهای تفکر در کودکان در گذشته بوده و قابلیت احیا و بروزرسانی به همان منظور در حال حاضر را دارد؛ هرچند در ادبیات عربی، عبری، یونانی، لاتینی و انگلوساکسون (انگلیسی کهن) نمونه های متعددی از چیستان (لغز) یافت میشود. ولی پیران نیک‌اندیش ما در بین اقوام مختلف آن را بعنوان منابع غنی پرورش مهارتهای تفکر گسترش داده‌اند؛ آنچه به آن در بین ترکان و آذریها «تاپماجا» و در بین کردها «تشتانوک» و در بین لرها «چی نه چی نه» و نیز کلمه بلوچی «چاچ» یا آنچه در سراوان «چاچا ماچا» و در گیلان زمین «این چیسه گه» «هنگی ایسه ـ هنگی نیه» و مسله میگویند همان «لغز» عربی است که در اصطلاح ادبای فارسی، آن را «چیستان» (چیست آن) میگویند. با شواهدی که ذکر میشود حتماً به یاد آوردید چگونه گوش هوشتان از آن بازیهای جذاب سیراب میشدند و بنیانهای تفکر در شما پی‌ریزی میشدند. خودتان واقفید که این آموزشهای همراه با بازی و جایزه و تشویق، نتایجی معجزه‌گون داشته و بنیانهای تفکر ایرانی در کودکان از این مبناها شکل گرفته است. درصدد خواهیم بود اثبات نماییم که تفکر انتقادی که یکی از شیوه‌های مورد توجه دنیای معاصر است با مؤلفه‌های ششگانه‌اش تماماً در این منابع غنی ما مستتر است و ما میتوانیم با احیا و بروزرسانی این شیوه‌های بومی علاوه بر نگهبانی از این منابع غنی خود به تداوم آنچه آزمون پس داده معروف هستند، اقدام نماییم. در این نوشتار، ضمن جستجوی معادل چیستانها در بین اقوام مختلف ایرانی  به خود چیستانها یادگاریهای پیران عاقل اقوام ایرانی میپردازیم تا در تطبیق‌سازی آنها با مؤلفه‌های ششگانه تفکر انتقادی مشکلی نداشته باشیم .

کلید واژگان

چیستان، تفکر انتقادی، احیا بنیانها، تطبیق

 

***

نقد و بررسی دو داستان «جودی انجمن مخفی تشکیل میدهد» و

«خاطرات یک خون‌آشام عاشق» از منظر برنامة فلسفه برای کودکان

مریم عفتی کلاته؛ دانشجوی دکترای فلسفه تعلیم وتربیت

 

چکیده

در پژوهش حاضر با توجه به رویکرد برنامۀ فلسفه برای کودکان به داستان، با استفاده از نظر لیپمن دربارۀ لزوم برخورداری داستانهای متناسب برای کاوش فلسفی، از سه شرط بسندگی ادبی، بسندگی روانشناسانه و بسندگی فکری دو داستان طنز «جودی انجمن مخفی تشکیل میدهد» و «خاطرات خون آشام عاشق» بلحاظ برخورداری از کفایت ادبی، کفایت روانشناسانه و کفایت فکری، تحلیل و بررسی شده است. در تحلیل کفایت ادبی به بررسی ساختاری متن پرداخته شده و در بررسی کفایت روانشناسانه به روش میدانی داستانها مورد خوانش و نقد و تحلیل کودکان قرارگرفته و کفایت فکری داستانها با مؤلفه‌های تفکر فلسفی فیلپ کم سنجیده شده است. این تحلیل نشان داد که هر دو داستان از کفایت ادبی و کفایت روانشناسانة لازم برخوردارند، اما از کفایت فکری مناسبی برخوردار نیستند؛ بویژه در زمینة مهارتهای تعاملی که در میان سایر مهارتها درصد بسیار پایینی را به خود اختصاص داده است .

کلیدواژگان

مؤلفه‌های تفکر فلسفی، بسندگی ادبی، بسندگی روانشناسانه، بسندگی فکری

 

***

کودکان از نظر جان دیویی1

عاطفه یوسفی؛ کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی

چکیده

موضوع آموزش و پرورش از مسائل بسیار مهم و حسّاسی است که اگر بشکل درستی اجرا نشود، در زمان حال و آینده عواقب غیرقابل‌جبرانی در پی خواهد داشت. شیوۀ آموزش و پرورش مرسوم، باعث انفعال کودکان میشود و تواناییها و استعدادهای آنها را سرکوب میکند. چنانکه دیویی بیان میکند فضای خانه و مدرسه باید بگونه یی باشد که نشاط و سرزندگی را برای کودکان به ارمغان بیاورد. مطالبی که به کودکان آموزش داده میشود باید در راستای فهم، درک و نیازهای کودک باشد و نکات کاربردی را دربرگیرد تا میان زندگی واقعی وی و آموزشهایی که به او داده میشود شکاف و دودستگی ایجاد نشود. والدین و مربیان باید با شناخت دقیق و کامل کودک، ضمن پرورش استعدادها و علایقش او را در مسیر صحیح هدایت کنند تا تعلیم و تربیت، مؤثر و نتیجه بخش واقع شود. آموزش مفاهیم به کودکان باید همراه با کندوکاو و  بگونه یی باشد که سبب رشد تفکر انتقادی و توانایی استدلال منطقی در آنها شود، تا کودکان امروز در آینده به شهروندانی آگاه تبدیل گردند .

کلیدواژگان

جان دیویی، تعلیم و تربیت کودک، کندوکاو، تفکر انتقادی

 

***

نظریه زبان ویگوتسکی و ارتباط آن با مبانی نظری آموزش فلسفه به کودکان

سهیلا غلامی هره دشتی؛ کارشناس ارشد فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه خوارزمی

رکسانا رشیدپور؛ کارشناس ارشد فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه خوارزمی

 

چکیده

هدف اصلی نوشتار حاضر، بررسی نظریه زبان ویگوتسکی و ارتباط آن با مبانی نظری آموزش فلسفه به کودکان میباشد، تا اهمیت نقش زبان و فلسفه در تقویت تفکر کودکان مورد توجه قرار گیرد. به این منظور، از روش توصیفی ـ‌ تحلیلی استفاده شده است و یافته‌ها نشان میدهد که سه عامل در رشد زبان کودک مؤثرند: بازی، مشاهده و تقلید، تعامل اجتماعی طبق مطالعات انجام شده. بنظر نگارنده، تعامل اجتماعی بیشترین نقش را در تقویت زبان و تفکر کودک دارا میباشد. همچنین نگارنده بمنظور همخوانی نظریه ویگوتسکی با مبانی فلسفه به کودکان نقش اجتماعی زبان را مورد بحث قرار داده و معتقد است بررسی نظریات ویگوتسکی درک درستی از ضرورت آموزش فلسفه به کودکان بدست میدهد و پایه‌های علمی آموزش فلسفه به کودکان و تطابق روشهای آموزش آن با نظریه‌های علمی را روشن میسازد .

کلیدواژگان

زبان، تفکر، رشد زبان و تفکر، فلسفه برای کودکان، تعامل اجتماعی


نام
رایانامه
* متن نظر