تاریخ: 20 خرداد 1392
کودک و تفکر
از اینکه تفکر در کودکان از چه زمانی آغاز میشود و کودکان چگونه فکر میکنند یک نظر قطعی و یقینی در دست نیست اما در یک نگاه کلی میتوان عوامل مؤثر در تفکر را به زمان انعقاد نطفه، حتی قبل از آن نیز نسبت داد. بدون شک عملکرد افراد در جامعه که زاییده فکر آنهاست ریشه در گذشته بسیار دور آنها دارد.

کودک و تفکر

صنوبر علی‌حسینی *

چکیده

چگونگی تفکر در انسان ریشه در گذشته‌های بسیار دور او دارد که محسوسترین آنها دوران کودکی است زیرا رشد مغزی در انسان سریع اتفاق می‌افتد و تفکر در تمامی مراحل زندگی انسان , نقش بسزا‌یی را ایفا میکند ازاینرو نقش تفکر به گونه ای است که انسان یا خود متفکر است یا مؤثر در تفکر نسلهای آینده‌اش می باشد. اگر پرورش فکری کودک در زمان کودکی صورت گیرد جوامع کمتر دچار مشکلات ناشی از کوته‌فکری و ضعف و سوءتدبیر خواهند شد.

مقدمه

تفکر از ویژگیهای ذاتی انسانی است و انسان منهای تفکر، انسان بشمار نمی‌آید این موضوع از دیرباز مورد قبول دانشمندان و فلاسفه شرق و غرب بوده است. منطق‌دانان تفکر را از ویژگیهای ذاتی انسان میدانندو از آن به نطق تعبیر میکنند و انسان را حیوان ناطق یا متفکر مینامند، گاهی فکر را مترادف با عقل و ادراک گاهی اعم از آن بکار میبرند، جان دیوئی فکر را عبارت از درک روابط میداند و بنظر او فکر سه جنبه دارد( [1])

1. ادراک

2. تعقّل یا استنتاج

3. قضاوت

اگرچه اصل تفکر در انسان غیرارادی است آدمی هرگز نمیتواند فکر نکند اما اینکه چگونه فکر کند و چگونه از فکر خود استفاده کند کاملاً ارادی و در اختیار انسان است ازاینرو پرورش فکری از بدو تولد تا آخر عمر انسان یک امر ضروری و اجتناب‌ناپذیر است و مطالعه و تحقیق در مورد آن یک کار پیوسته و دائمی است.

در این مقاله نظری اجمالی به آغاز تفکر و اهمیت آن و تأثیر تفکر در زندگی فردی و اجتماعی انسان می‌افکنیم از آنجاییکه متمایز کردن تفکر از تعقل بسیار دشوار است از این رو در نوشته زیر تعقّل و تفکّر را به یک معنا بکار برده‌ایم.

آغاز تفکر

نظر قطعی از اینکه تفکر در کودکان از چه زمانی آغاز میشود و کودکان چگونه فکر میکنند در دست نیست اما در یک نگاه کلی میتوان عوامل مؤثر در تفکر را به زمان انعقاد نطفه، حتی قبل از آن نیز نسبت داد. بدون شک عملکرد افراد در جامعه که زاییده فکر آنهاست ریشه در گذشته بسیار دور آنها دارد. وراثت، محیط، سلامتی روحی و جسمی پدر و مادر، تغذیه مناسب والدین و کودکان و... در جسم و روح کودکان تأثیرگذار است.

تعقل و تفکر از ویژگیهای روحی انسان است که  بیش از چیزهای دیگر تحت تأثیر عوامل مختلف محیطی و وراثتی است و قابلیت انتقال دارد. چه بسا فرزندان، نارسایی‌های جسمانی پدر و مادر مانند نابینایی و ناشنوایی و... را به ارث نمیبرند اما درصد بسیار بالایی از نارساییهای عقلی و ذهنی به فرزندان منتقل میشود. اگر از استثنائات چشم‌پوشی کنیم ,ممکن است والدینی که دارای عقب‌ماندگی ذهنی هستند , فرزندی مانند خود به دنیا ‌آورد. اگر در اجداد گذشته آنها کسی نارسایی ذهنی داشته باشد ممکن است بعد از گذشت چندین نسل ظهور یابد. تغذیه، سلامتی جسمانی ، اضطراب، آرامش روحی و روانی، شنیدنی‌ها، دیدنیها، حلال و حرام و... همه عواملی هستند که در رشد عقلی و نوع تفکر انسان مؤثرند.

برخی معتقدند آغاز تفکر در انسان از زمان دمیدن روح در جنین میباشد. دکارت میگوید: «هیچ شکی ندارم که نفس در همان لحظه‌یی که به بدن یک کودک دمیده میشود شروع به فکر کردن میکند و در عین حال از این فکر خویش آگاهی دارد و از آنجا که صورت نوعی این افکار در حافظه زنده نیست بعداً آن را به خاطر نمی‌آورد.»( [2])

صدرالمتألهین عقل کودک را بالقوه میداند و در تقسیم‌بندی مراتب عقل میگوید: اولین مرتبه عقل نظری عقل هیولانی است برای نفس در این مرتبه وجودی است عقلی ولی عقل بالقوه نه بالفعل. علم او به ذات خویش عین وجود ذات اوست و علم او به اشیا عین وجود اشیا برای ذات اوست.( [3])

اما آنچه مهم است و بازخورد آن آشکار و قابل دریافت است و اغلب روانشناسان و دانشمندان به تحقیق و مطالعه در آن اهتمام میورزند مراحل رشد کودک بعد از تولد است.

دانشمندان معتقدند مغز انسان به هنگام کودکی سریعترین میزان رشد را دارد تا آنجا که در پنج سالگی طفل به 90 درصد رشد نهایی خود میرسد.

برخی دیگر میگویند رشد مغزی در کودکان طی یک دوره زمانی بسیار کوتاه اتفاق می‌افتد بطوری که در مواردی این تغییرات به حدی شدیدند که آثار بلند مدتی به جای می‌گذارند آنها این دوره زمانی خاص را که رشد مغزی کودک در طول 5 تا 6 سال اول زندگی به بیشترین حد خود میرسد دوره‌های بحرانی مینامند.( [4]) موفقیتهای تحصیلی، شغلی و روابط اجتماعی و بسیاری از عملکردهای بزرگسالی را متأثر از این دوران میدانند. البته والدین نباید خیلی نگران باشند زیرا کودکان بسیاری از مهارتها را بدون نیاز به آموزش یاد میگیرند.

عوامل مؤثر در رشد فکری کودکان

آنچه در رشد فکری و عقلی کودکان مؤثر است خارج از حد و شمارش است تفاوتهای فردی, نیازها و خواسته‌های متفاوت، عوامل ژنتیکی، محیط و هزاران هزار عامل دیگر پرورش فکری کودکان را از هم متمایز میکند ولی با وجود همه اینها دانشمندان و روانشناسان در تأثیر برخی عوامل اتفاق نظر دارند که اینجا به بعضی از آنها بطور اجمال اشاره میکنیم.

بازی یکی از عواملی است که در رشد فکری کودکان تأثیر بسزایی دارد. بازی با همسالان, با والدین و اطرافیان, اسباب بازی، طبیعت، حیوانات که هر کدام در جای خودشان مهم هستند و تفکر و تعقل کودکان را شکل میدهند. بدون شک این بازیها هر چقدر طبیعی‌تر و با انتخاب خود کودک باشد تأثیر بهتری خواهد داشت. زمانی که کودک خود شروع به بازی میکند هرگز نباید او را به بازی دیگری سوق داد بلکه باید آن بازی منتخب را هدایت کرده و با او همراه شد. البته اهمیت بازی صرفاً بخاطر زمان کودکی نیست بلکه آن را باید سازنده ی فکر انسان در بزرگی تلقی کرد. اغلب روانشناسان بازی با شن، بازی با آب، ساختن خانه و... به بازیهای ماشینی مانند بازیهای رایانه‌یی، دیدن فیلم و... ترجیح میدهند.

بازی کردن یک امر بی‌دلیل یا اضافه نیست, بلکه کودک برای شناخت جهان خود و دنیای اطرافش نیازمند بازی است.

بازی جوهر زندگی و پنجره‌یی به دنیای کودک است؛ در بازی کودکان استقلال نظر دارند و مشکلات خویش را حل میکنند. بازی مؤثرترین و پرمعناترین راه یادگیری کودکان است, هنگام بازی کودکان فکر میکنند برنامه‌ریزی میکنند، راههای تازه‌یی مییابند، تجربه میکنند، پرورش فکری، عاطفی، جسمی و اجتماعی مییابند.( [5])

روانشناسان کودک معتقدند کودک از حدود سه سالگی قادر به ایجاد تفکر انتزاعی است زمانی که کودک شروع   به حرف زدن نموده و ارتباط با دیگران بیشتر نمود پیدا کرد, بهترین زمان برای آموزش تفکر منطقی انتزاعی است. تفکر انتزاعی در کودکان از دوران کودکستان با بازی‌های نمادین همراه است آنها اشیا ساده‌یی را بعنوان تلفن، آمبولانس، ماشین، فرمان و... استفاده میکنند بصورت خیالی خود را جای بزرگسالان میگذارند و اعمال آنها را تکرار میکنند.( [6])

زبان یا حرف زدن با کودکان حتی قبل از تولد نوزاد با کلمات خوب، محبت‌آمیز، ملایمت، راستگویی و... از عوامل مؤثر دیگر در رشد فکری کودکان است.

زبان, طبیعی‌ترین راه برای جلب توجه و برقراری ارتباط با کودک است. توصیه میشود هر صدایی که درمی‌آورد شما هم آن را تکرار کنید یا برایش لالایی بخوانید. وقتی در حال انجام کار خاصی هستید، مثلاً به او لباس میپوشانید یا او را حمام میکنید، برایش بگویید که دارید چه کاری انجام میدهید.( [7])

مهارتهای زبانی کودکان در سنین بالاتر هم با سرعت قابل توجهی رشد میکند و توسعه مهارتهای اساسی گفتاری در آنان تا سنین 8 و 9 سالگی ادامه مییابد همانطور که کودک شما پا به سنین پیش دبستانی و مدرسه میگذارد، میتوانید سؤالات بیشتری از او بپرسید مثلاً فکر میکنی بعداً در این داستان چه اتفاقی می‌افتد؟»( [8])

قصه‌گویی، تعریف قصه‌های ملموس، مرتبط با زندگی انسانها بالاخص کودکان، خواندن کتابهای قصه و... نیز در رشد فکری کودکان مؤثرند.

کودکان میتوانند خودشان را در قصه‌ها و کتاب قصه‌ها سهیم کنند حتی صحنه‌هایی که در قصه‌ها وجود ندارد تصور کنند، یا پایان دیگری برای قصه‌ها فرض کنند, خود را قهرمان داستان در نظر بگیرند, جای شخصیت‌های داستانها بگذارند که خود موجب رشد تفکر انتزاعی در کودکان میشود.( [9])

رفتار درست با کودکان در عین درست عمل کردن خود و عدم تناقض در رفتار، عوامل مؤثر در پرورش فکری کودکان است؛ البته تشخیص رفتار درست, کار چندان دشواری نیست زیرا هرکس براساس فطرت خویش میشناسد که کدام رفتار درست و کدام نادرست است. تشخیص خوب و بد یا حسن و قبح با انسان سرشته شده است اگرچه داشتن زمینه مساعد از شرایط و لوازم آن است. دین الهی جامع این خوبیها یا بایدها و نبایدهاست. قرآن کریم میفرماید: فاقم وجهک للدین حنیفا فطره الله التی فطر الناس علیها لا تبدیل لخلق الله ذلک الدین القیم ولکن اکثر الناس لا یعلمون.( [10])

علامه طباطبایی در ارتباط علم نظری و عملی میگوید: نفس انسان هنگام تولد لوح سفیدی نیست که هیچ اقتضایی نداشته باشد و نسبت به هر خواسته و گرایشی بی‌اعتنا و لا اقتضا باشد. انسان فطرتی ملکوتی دارد و به حسب این فطرت میتواند به کمالات واقعی دست یابد.( [11])

با توجه به ارتباط تنگاتنگ نظر و عمل، که درست عمل‌کردن میشود نباید از اعمال و رفتار درست و صادقانه با کودکان غفلت کرد.

مشارکت در امور خانواده، جامعه، واگذاری مسئولیت‌ها با نظارت و کنترل که موجب رشد فکر جمعی شده سپس استعداد کار گروهی را افزایش داده و ظرفیت و پذیرش فکر را تقویت میکند. همینطور خلاقیّت را به میزان قابل توجهی پشتیبانی میکند.

تورنس بیست اصل برای توسعه تفکر خلاّق از طریق تجارب مدرسه ارائه میدهد که به ذکر برخی از آنها بسنده میکنیم.( [12])

1. احساس ضعف در برابر شاهکار را دور کنید که مانع رشد خلاقیت میشود.

2. انتقاد سازنده را گسترش دهید و فقط انتقاد کردن را آموزش ندهید.

3. بچه‌ها را نسبت به محرکهای طبیعی حساس کنید.

4. دست کاری اشیا و عقاید را تشویق کنید.

5. از تحمیل یک الگوی خاص اجتناب کنید.

عوامل متعدد دیگری وجود دارد که خارج از حد شمارش و بیان است. گذشته‌های دور کودکان عوامل موروثی, محیط و شرایط موجود خانواده فرهنگ، نژاد، زبان، تغذیه و... که میتواند در رشد و پرورش فکری کودکان مؤثر باشد. لازم به ذکر است که پیچیدن یک نسخه برای افراد مختلف دور از انصاف و عقل است.

رشد فکری در کودکی و تأثیر آن در بزرگسالی

پرورش فکری کودکان از بدو تولد حتی توجه به قبل آن و در طول مراحل زندگی یک کار مهم و اساسی است که نقش بسیار مهمی در نظر و عمل او در بزرگسالی دارد. مشکلاتی که افراد در جوامع برای خود و دیگران بوجود می‌آورند یا از وجود آنها رنج و آسیب میبینند از قبیل داشتن افکار خرافاتی، فریب خوردن سریع ملتها، تابع شدید احساسات بودن، سوء و ضعف تدبیر و مدیریت در امور، ضعف در استدلال و قضاوت و... ناشی از عدم توجه به پرورش تفکر و تعقل در دوران کودکی، خردسالی و مراحل مختلف رشد انسان است.

اینکه تمام مراحل زندگی انسان حائز اهمیت است کسی نمیتواند منکر شود اما با توجه به بیانات قبل و اهمیت دوران کودکی، باید توجه زیادی به این مرحله شود.

یکی از آسیب‌های اجتماعی که جوامع همواره با آن درگیر بوده و خسارات زیادی به انسانها تحمیل کرده است وجود افکار خرافی و پذیرش عقاید سطحی است.

قرآن کریم همواره انسان را به تفکّر و تعقّل دعوت میکند، حتی اصرار بر تفکر میکند چرا نمی‌اندیشید؟( [13]) چرا تعقل نمیکنید؟( [14]) آیا کسانی که میدانند و نمیدانند مساویند؟( [15]) در مورد چیزهایی( [16]) و...

افراد سودجو از سطحی‌نگری مردم سوء استفاده کرده همچنان مردم را به شیوه‌های گوناگون فریب میدهند با پیشرفت جوامع فریبکاریها نیز رنگ و لعاب جدیدی پیدا میکند شرکت در لاتاری‌های پیامکی، گلدکوئیست، استفاده از مغالطات در گفتارهای سیاسی، سوءاستفاده از مراسمات مذهبی و عزاداریها، سوءاستفاده از وجود منجی آخر الزمان، پیشگویی‌های مربوط به آخر الزمان، پررنگ کردن فرعیات به جای مسائل اصلی، توجه به مستحبات با کم رنگ کردن واجبات، غفلت از نیازهای ضروری و پند و وعظ در مورد نیازهای جانبی و... که دامنگیر بشر امروزی است اکثراً تعمدا و گاهی از روی غفلت صورت میگیرد که همچنان بشریت را تهدید میکند. اما مهم میزان پذیرش آنها از سوی مردم است. به جرأت میتوان گفت بیش از پنجاه درصد مردم به راحتی آنها را میپذیرند. حال اگر رشد فکری از دوران کودکی مورد توجه ویژه قرار بگیرد از بسیاری از این آسیبها در امان خواهیم ماند.

لیپمن استاد فلسفه که او را مؤسس فلسفه برای کودکان معرفی میکنند با مشکل فقدان یا نقصان قدرت استدلال، قضاوت و داوری نزد دانشجویان خود روبرو شد و از سال 1960 تا 1970 م به مطالعه فراوانی در تحلیل این مشکل و رفع آن پرداخت از نظر وی عامل و ریشه عمده این وضعیت را در دوره کودکی و سنین 11 تا 12 سالگی باید جستجو کرد. دانشجویان امروزی در دوران کودکی از حیث توانایی تفکر انتقادی( [17]) و خلاق( [18]) پرورش نیافته‌اند به همین دلیل باید سنتهای آموزش دوره کودکی را متحوّل ساخته و سبک مبتنی بر حافظه را به سبکی مبتنی بر تفکر و پژوهش مبدّل کرد و در مدارس باید به کودکان قدرت مفهوم‌سازی، استدلال، نقد و داوری را آموخت.

 

بنا برین اگر قدرت تفکر و استدلال از دوران کودکی ورزیده شده و با مسائل و مصائب دست و پنجه نرم کرده باشد توانایی تحلیل مسائل به رشد کافی رسیده و در بزرگسالی فریب‌خوردگی، بی‌تفاوتی، سهل‌انگاریها کم‌رنگتر شده و تأثیر خود را از دست خواهند داد.

پی‌نوشتها و منابع و مآخذ



* کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی



[1] . ویژگیهای تفکّر در کودک «دوره پیش دبستانی» از مجموعه مقالات حس دینی

[2] . کاپلستون، تاریخ فلسفه، ج4، ترجمه غلامرضا اعوانی، ص153.

[3] . صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم، الشواهد الربوبیه، ترجمه جواد مصلح، ص302.

[4] . راههای رشد فکری و مغزی کودکان

www.mehrane.com

[5] . روزنامه همشهری، بخش فرهنگ و آموزش، سه‌شنبه 3 مرداد 1385، ش4043.

[6] . www. Abstract thinking – skill – in – kindergarten.

[7] . راههای رشد فکری و مغزی کودکان

www.mehrane.com

[8] . راههای رشد فکری و مغزی کودکان

www.mehrane.com

[9] . www. Abstract thinking – skill – in – kindergarten.

[10] . روم آیه30.

[11] . علامه طباطبایی، سیدمحمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، شرح و حاشیه شهید مطهری، ج6، ص377.

[12] . خیراللهی، مهدی، کارگاه آموزش تفکر، افزایش خلاقیت کودکان، نوجوان، بزرگسالان.

[13] . نحل 44، 11.

[14] . بقره 1701، 171 و مائده 58، 103.

[15] . زمر، آیه9.

[16] . اسراء، 36.

[17] .critical thinking

[18] .creartive thinking

19.فرامرز قراملکی, احد,مقاله   فلسفه برای کودکان از تفکر منطقی   تاتجارب فلسفی, 9 اسفند 1385.


نام
رایانامه
* متن نظر